02/06/2026
🔊Այլևս ոչ մի ասե՞ղ. վեց տեխնոլոգիա, որոնք կարող են փոխակերպել պատվաստվելու եղանակը
Պատվաստումների եղանակի անցումը ներարկիչից պարկուճի, պատչերից սփրեյների, աշխարհի մահացու հիվանդություններից պաշտպանություն ապահովելու համար նախատեսված մի շարք նոր եղանակների հետազոտությունները զգալիորեն արագանում են։
📝Ավելի քան մեկ դար շարունակ պատվաստանյութերի մեծ մասը օրգանիզմ է ներմուծվել ասեղի և ներարկիչի միջոցով։ Սակայն պատվաստումների ապագան կարող է ընդհանրապես չներառել ներարկումները։
📌Մաշկին կպչող սպեղանիներից և քթի հեռացրիչներից /սփրեյներից/ մինչև ուտելի բույսեր և ներշնչվող փոշիներ, հետազոտողները փորձարկում են պատվաստանյութերը օրգանիզմ ներմուծելու այլընտրանքային եղանակներ՝ հույս ունենալով, որ դրանք ավելի հեշտ կբաշխվեն, նվազ ինվազիվ կլինեն և ավելի լավ կկանխեն վարակները դրանց մուտքի դռներում։
🔖Ահա այն վեց նորարարությունները, որոնք կարող են փոխակերպել պատվաստման եղանակը՝ դրական ազդեցություն ունենալով ամեն ինչի համար՝ սկսած ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում պատվաստանյութերի հասանելիությունից մինչև այն արագությունը, որով պատվաստանյութերը կարող են տեղափոխվել ապագա համաշխարհային առողջապահական արտակարգ իրավիճակների ժամանակ։
1️⃣ Պատվաստանյութի սպեղանիներ (պատչ)
Միկրոմասնիկային սպեղանիները փոքր կպչուն սպեղանիներ են, որոնք պատված են հարյուրավոր կամ հազարավոր մանրադիտակային ելուստներով, որոնք անցավ կերպով պատվաստանյութը ներդնում են մաշկի իմունային բջիջներով հարուստ վերին շերտերում։
Պատվաստանյութի բաղադրիչները այդ ելուստների վրա կամ ներսում չորանում են, սպեղանիները ավելի փոքր են, թեթև և պոտենցիալ ավելի դիմացկուն տատանվող ջերմաստիճաններին, քան սովորական հեղուկ պատվաստանյութերը, ինչը նպաստում է հեշտ տեղափոխմանը և անվտանգ պահպանմանը։
Դրանք կարող են նաև ավելի ընդունելի լինել ասեղներից խուսափողների համար և ավելի հեշտ ներարկելի՝ կամ նույնիսկ ինքնուրույն ներարկելի՝ մեծացնելով բռնկումների կամ համավարակների ժամանակ ավելի արագ զանգվածային պատվաստումների արշավների անցկացման հնարավորությունը։
2️⃣ Քթի սփրեյներ և ինհալացիոն պատվաստանյութեր
Շնչառական պատվաստանյութերի նպատակն է կանխել վարակները, երբ բազմաթիվ շնչառական վիրուսներ և մանրէներ առաջին հերթին օրգանիզմ են ներթափանցում շնչուղիների միջոցով։
Ի տարբերություն ավանդական ներարկումների, որոնք հիմնականում իմունային պատասխաններ են առաջացնում արյան մեջ, քթի սփրեյները և ինհալացիոն պատվաստանյութերը նախատեսված են քթի, բերանի, կոկորդի, շնչուղիների լորձաթաղանթի մակերեսներին իմունային համակարգը անմիջականորեն խթանելու համար։
Բացի դրանք ստացող անձի մոտ հիվանդության ռիսկը նվազեցնելուց, շնչառական պատվաստանյութերը կարող են նաև օգնել զսպել փոխանցումը՝ առաջացնելով իմունային պատասխան անմիջապես շնչուղիներում, հնարավոր է՝ նվազեցնելով վիրուսի բազմացումը՝ կրճատելով վիրուսի արտազատումը և նվազեցնելով հետագա տարածման ռիսկը։
Շնչառական պատվաստանյութերը ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին COVID-19 համավարակի ժամանակ։ Չնայած ներարկային պատվաստանյութերը խիստ արդյունավետ էին ծանր հիվանդությունը կանխելու համար, դրանք ավելի քիչ էին կարողանում կանխել փոխանցումը։ Հետազոտողները այժմ մշակում են շնչառական պատվաստանյութեր մանրէների լայն շրջանակի դեմ, այդ թվում՝ գրիպի, COVID-19-ի, շնչառական սինցիտիալ վիրուսի (RSV) և տուբերկուլոզի դեմ։
3️⃣ Պատվաստանյութի դեղահաբեր և ուտելի բույսեր
Օրալ (բերանային) պատվաստանյութերը նորություն չեն. պոլիոմիելիտի դեմ օրալ պատվաստանյութը օգնել է ամբողջ աշխարհում միլիարդավոր երեխաների իմունիզացիայի ենթարկել 1960-ականներին դրա ներդրումից ի վեր։
Վերջերս օրալ պատվաստանյութեր են մշակվել նաև խոլերայի, ռոտավիրուսային ինֆեկցիայի և տիֆի դեմ։ Ինչպես շնչառական պատվաստանյութերը, այս մոտեցումները նպատակ ունեն խթանել լորձաթաղանթի, ինչպես նաև համակարգային անընկալունակությունը, այս դեպքում թիրախավորելով աղիքային լորձաթաղանթը, որն ունի մեծ մակերես և իմունային բջիջների մշտական մեծ պոպուլյացիա։
Բերանի խոռոչի պատվաստանյութերը գրավիչ են նաև այն պատճառով, որ դրանք կարող են չպահանջել վերապատրաստված առողջապահական ներուժ կամ խիստ սառնարանային պայմաններ, ինչը հնարավոր է պարզեցնի պատվաստանյութերի բաշխումը և կնվազեցնի զանգվածային իմունիզացիայի արշավների արժեքը։
Հաշվի առնելով այս առավելությունները, հետազոտողները այժմ մշակում են օրալ պատվաստանյութերի նոր սերունդ՝ ավելի լայն թիրախների դեմ, ներառյալ նորովիրուսի, մարդու պապիլոմավիրուսի (HPV), Էպշտեյն-Բարի վիրուսի, COVID-19-ի և գրիպի դեմ ուղղված փորձարարական պատվաստանյութերը։
Հեղուկ բանաձևերից բացի, աշխատանքներ են տարվում նաև օրալ պատվաստանյութերի պարկուճների և հաբերի, ինչպես նաև ուտելի պատվաստանյութերի մշակման ուղղությամբ, որոնց դեպքում գենետիկորեն մոդիֆիկացված են այնպիսի մշակաբույսեր, ինչպիսիք են՝ հազարը, լոլիկը կամ բրինձը, որպեսզի իրենց հյուսվածքներում արտադրվեն պատվաստանյութի հակածիններ, որոնք մարդիկ կարող են ուտել։
4️⃣ Առանց ասեղի ներարկումներ
Մինչդեռ ավանդական ներարկումների դեպքում մաշկը ծակելու և պատվաստանյութերը օրգանիզմ ներարկելու համար ասեղ է օգտագործվում, առանց ասեղի ներարկիչները մաշկի մակերեսով մղում են հեղուկի նեղ, բարձր ճնշման հոսք։
Այն ներարկվում է կամ իմունային բջիջներով հարուստ էպիդերմալ և դերմալ շերտեր, կամ ավելի խորը՝ ենթամաշկային ճարպաբջջանք կամ մկանների մեջ։ Բացի ասեղի հետ կապված վախի և անհանգստության նվազեցումից, դրանք կարող են վերացնել ասեղի ծակոցներից ստացվող վնասվածքները բուժաշխատողների շրջանում և պարզեցնել բժշկական սուր առարկաների թափոնների հեռացումը։
Չնայած մինչ օրս միայն մի քանի առանց ասեղի պատվաստանյութեր են ստացել կարգավորող մարմինների հաստատումը, տեխնոլոգիայի նկատմամբ հետաքրքրությունը արագորեն աճում է, և ներկայումս գրիպի, ՄՊՎ-ի, ՄԻԱՎ-ի և COVID-19-ի դեմ փորձարարական պատվաստանյութերը փորձարկվում են առանց ասեղի ներարկման համակարգերի միջոցով։
5️⃣ Էլեկտրականորեն ուժեղացված ներարկումներ
Պատվաստանյութերի ներարկման բոլոր նորարարությունները չեն կենտրոնանում ներարկիչները փոխարինելու վրա: Որոշները պարզապես նպատակ ունեն ներարկվող պատվաստանյութերն ավելի արդյունավետ դարձնել:
ԴՆԹ-ի վրա հիմնված պատվաստանյութերը մարդկանց համար համեմատաբար նոր են, չնայած այս տեխնոլոգիայի վրա հիմնված COVID-19 պատվաստանյութը Հնդկաստանում կարգավորող մարմինների կողմից հաստատվել է 2021 թվականին։
Ինչպես mRNA պատվաստանյութերը, գաղափարն այն է, որ գենետիկական հրահանգներ տրամադրվեն, որոնք սեփական բջիջներին կստիպեն արտադրել վիրուսային կամ մանրէային սպիտակուցներ և կմարզեն իմունային համակարգը դրանք ճանաչելու համար։
Սակայն, քանի որ ԴՆԹ-ն ֆիզիկապես ավելի կայուն է, քան ՌՆԹ-ն, ԴՆԹ պատվաստանյութերը կարող են ավելի հեշտ պահեստավորվել և տեղափոխվել, ինչպես նաև ավելի համատեղելի լինել այնպիսի տեխնոլոգիաների հետ, ինչպիսիք են ռեակտիվ ներարկիչները և չոր բանաձևերը: Խնդիրը բավարար ԴՆԹ-ի բջիջներ ներմուծելն է՝ ուժեղ իմունային պատասխան առաջացնելու համար:
6️⃣ Չոր պատվաստանյութեր
Այս նորարարություններից շատերի հիմքում ընկած հիմնական տեխնոլոգիան չոր պատվաստանյութերի մշակումն է, որոնք արդյունավետ մնալու համար ավելի քիչ են կախված սառնարանից։
Այդպիսի պատվաստանյութներից մեկն արդեն գոյություն ունի՝ դեղին տենդի պատվաստանյութը, որը արտադրվում է սառեցված-չորացրած տեսքով և վերականգնվում է ներարկումից առաջ։
📌Այնուամենայնիվ, հետազոտողները այժմ փորձում են մշակել չոր պատվաստանյութերի նոր սերունդ, որոնք ավելի երկար ժամանակով կայուն կմնան բարձր ջերմաստիճաններում և կարող են մատակարարվել ավելի լայն ձևերով։
Հեղուկ պատվաստանյութերից փոքր և թեթև լինելով՝ նման բանաձևերը կարող են պարզեցնել պատվաստանյութերի տեղափոխումը և պահպանումը, մասնավորապես՝ ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում կամ բռնկումների ժամանակ, երբ սառնարանային պահպանումը հուսալի չէ։
📍Հետազոտողները մշակում են չոր պատվաստանյութերի լայն տեսականի, այդ թվում՝ սառեցված-չորացրած բանաձևեր, ցողացիր-չորացրած մասնիկներ և բարակ լուծվող թաղանթներ: Այս բանաձևերը կարող են ներառվել միկրոշարքային պլաստիրների մեջ, ներշնչվել կամ քթի մեջ փչվել, կամ խմել որպես պարկուճներ կամ հաբեր:
