Л.Энхзул

26/10/2026

Эслэгтэй хүнс эзэлхүүн ихтэй ч илчлэг багатай. Гэдсийг шүүр шиг цэвэрлэж, хэрэггүй бүхнийг гадагшлуулахад тусалдаг. Хэрэв хүүхэд ногооны салат идэх дургүй бол хуушуурны махаа бэлдэхдээ ногоогоо жижиглэж машиндаад нэмээрэй. Дуртай хоолоор нь далимдуулж ач тустай орцуудаар баяжуулах санаа “Сахар” номд бий.

25/10/2026

Яс байнга шинэчлэгдэж байдгийг хичээл дээр үзээд би л лав гайхсан. Хатуу болохоор ч тэр үү...Гэтэл энэ нь байнга өөрчлөгддөг амьд эд. Ясыг шинэчилж, ургуулж, бэхжүүлж өгдөг остеобласт гэдэг эсүүд байдаг. Ясны хуучин муудсан хэсгүүдийг дахин шинэчилэхийн тулд остеокласт гэдэг эсүүд бас ажилладаг. Үсэрч харайх, өөрийн биеийн жингээр хөл дээрээ үсэрч буух нь энэ хоёр чухал эсүүдийг өдөөж өгдөг. Хариуд нь яс шинэчлэгдэх боломж ч сайжирна. Үүнээс гадна эрүүл ясны тэнцвэрт байдалд магни тусалдаг. Хөдөлгөөний дутагдал, Д амин дэмийн дутагдал, магнийн дутагдал. Энэ гурав нийлэхээрээ хожим яс сийрэгжих эрсдэл нэмэгддэг. Ер нь микро шим тэжээл буюу эрдэс, амин дэм ямар хэрэгтэй байдгийг "Super You" номдоо бичсэн. Өсвөр үеийнхэн, залуустаа шим тэжээлийн боловсрол олгохыг хүссэн хүмүүс тэдэнд энэ номыг авч бэлэглээрэй.
Судалгаа:
1. PMID: 38305252
2. Impact of magnesium on bone health in older adults: A systematic review and meta-analysis
Groenendijk I, van Delft M, Versloot P, van Loon LJC, de Groot LCPGM. Bone. 2022;154:116233.

23/10/2026

Яс байнга шинэчлэгдэж байдгийг хичээл дээр анх үзээд би гайхаж байсаан хэхэ. Хатуу болохоор ч тэр үү, байнгын өөрчлөлт явагддаг талаас нь бодож байгаагүй юм шиг байгаа юм. 😅 Яс байнга өөрчлөгддөг амьд эд. Ясыг шинэчилж, ургуулж, бэхжүүлж өгдөг остеобласт гэдэг эсүүд байдаг. 🦴Ясны хуучин муудсан хэсгүүдийг дахин шинэчлэхийн тулд остеокласт гэдэг эсүүд бас ажилладаг. Үсэрч харайх, өөрийн биеийн жингээр хөл дээрээ үсэрч буух зэрэгт энэ хоёр чухал эсүүд өдөөгддөг. Хариуд нь яс шинэчлэгдэх боломж сайжирч байдаг гэсэн үг. Харамсалтай нь урт хугацаагаар эмнэлэгт хэвтэж буй өвчтөн, сансрын нисгэгч, шоронгийн ялтанд ясны сийрэгжилт үүсэх эрсдэл бусдаас арай илүү өндөр байдаг байна. 🩻Сансарт таталцлын хүч бага тул жингүйдэлд байгаа нисгэгчийн яс дэлхий дээрх шигээ ачаалал авах шаардлагагүй болдог. Үүний улмаас ясны задрал нэмэгдэж, харин шинээр яс үүсэх үйл явцын тэнцвэр алдагддаг. Хорих ангид байгаа хүмүүст хөдөлгөөний хомсдолоос гадна, нарны гэрэл бага авснаас Д амин дэмийн дутагдал, хоол тэжээлээрээ ясанд хэрэгтэй магни, кальци, фосфор, цайр, манганыг хангалттай авч чадаагүйгээс 🦷шүд сулрах, унах, яс сийрэгжих асуудал үүсдэг аж.
🍲Шим тэжээл, 🏃🏻‍♀️хөдөлгөөн, 🌞нарны гэрэл. Энэ гурав бидний биеийн үндсэн бүтэц, тулгуурт тунчиг хэрэгтэй байгаа биз? Эрүүл мэндтэй холбоотой шинжлэх ухааны зөв мэдлэг, мэдээллийг над шиг ☺️хожуу олж мэдэх биш, эртхэн эзэмшчихвэл уул нь алсдаа тустай. Угаасаа нас ахих тусам 🦯👨🏼‍🦳хүний биед элэгдэл хорогдол явагддаг шүү дээ. Эртнээс арчилж, биеэ "гамтай" авч явсан хүн хожим ажрахгүй. Өсвөр насныханд зориулж ном бичсэн минь ийм учиртай. Өсвөр насны хүүхэдтэй айлууд "Super You" номыг хүүхдүүддээ авч өгөөрэй. 🤗 Та бидний сураагүй, мэдээгүй бүхнийг хүүхдүүд маань багаасаа мэдэж аваг л дээ тэ? Номын нэг бүлэгт микро шим тэжээлийг хүүхдэд ойлгомжтой, хөнгөн маягаар тайлбарласан. Ном нисэхийн Интерномд лав дууссан сурагтай байна. Интерномын вэб сайтаар ороход харин байна.

Хөдөлгөөнгүй байдал, хэвтрийн дэглэм болон сансрын нислэгийн үеийн ясны бүтцийн өөрчлөлтийг судалсан эрдэм шинжилгээний өгүүлэл:
Sievänen, H. (2010). Immobilization and bone structure in humans. Archives of Biochemistry and Biophysics, 503(1), 146–152.

Хөдөлгөөний хомсдолоос үүдэлтэй яс сийрэгжилтийн механизм, эмнэлзүйн нотолгоог тоймлосон өгүүлэл:
Rolvien, T., & Amling, M. (2021). Disuse Osteoporosis: Clinical and Mechanistic Insights.
Ясны эрүүл мэндтэй холбоотой судалгаанууд:
NASA. (2023). Counteracting Bone and Muscle Loss in Microgravity. NASA.

22/10/2026

Англид махны үнэ тэнгэрт хадахтай зэрэгцээд шош, буурцаг улам илүү танигдаж эхэллээ. Шилэн савалгаатай, болсон шош гаргадаг компаниуд метроны ханаар сурталчилгаагаа томоор байрлуулах боллоо. Ургамлын гаралтай уурагтай, эслэгтэй, тэгээд хямд.

21/10/2026

Вампир л биш юм бол гадаа сайн гарцгаа :)
Нарны гэрэл гэж нэг сайхан үнэ төлбөргүйгээр авч болдог, эрүүл мэнд дэмжигч ид шидтэй зүйл байна. Бидний иддэг өндгөнд хүртэл нарны гэрэл нөлөөлсөн байдаг. Зарим өндгөнд Д амин дэм илүү агуулагддаг бол заримд нь бага байдаг. Энэ нь тахианы наранд хир их цагийг өнгөрүүлснээс хамаардаг. Үүнийг баталсан судалгаа байна: 101 тахиаг 3 бүлэгт хуваасан байгаа юм.
1-р бүлэг: Тахиануудыг амбаарт байлгасан, гаргаагүй.
2-р бүлэг: Дотор болон гадаа орчинд чөлөөтэй шилжин явах боломж үүсгэж өгсөн.
3-р бүлэг: Гадаа байх боломжтой тахиа.
Ингээд 28 хоногийн дараа энэ тахиануудын өндгийг харьцуулж үзэхэд:
1-р бүлэг: Зөвхөн дотор байрласан тахианы өндөг хамгийн бага Д амин дэмтэй.
2-р бүлэг: Дотор ба гадаа сэлгэсэн нь 1р бүлгийнхээс хамаагүй илүү Д амин дэмтэй өндөг гаргасан.
3-р бүлэг: Гадаа байсан тахиа хамгийн өндөр Д амин дэм бүхий өндөг гаргажээ.
Сонирхолтой байгаа биз?
Хоол хүнсээ сонгохдоо анхаардаг, зөв сонголт хийдэг хүн болоосой гэдэг үүднээс энэ талаар хүүхэд өсвөр үеийнхэнд зориулсан "Super You" номд товч оруулж өгсөн байгаа. Хүүхэдтэй айлууд авч гэр бүлээрээ уншаарай.
Судалгаа: Kühn, J., Schutkowski, A., Kluge, H., Hirche, F. and Stangl, G.I. (2014). Nutrition, 30(4), 481–484.

21/10/2026

20/10/2026

С амин дэмийн хэрэглээ хэт багасвал бие махбод энэ амин дэмийг аль болох хэмнэж, хамгийн чухал эрхтэнд зохицуулан хуваарилахыг хичээдэг. Ялангуяа тархины хэвийн үйл ажиллагаагаанд С амин дэм харьцангуй өндөр хэмжээгээр шаардагддаг. С амин дэмээ хангалттай авч чадахгүй бол бие тархиндаа C ийн бүх нөөцөө хүргэх ба үлдсэн эд эсэд дахиж хоол хүнсээр С амин дэмтэй хүнс орж иртэл дутагдаж эхэлдэг. С амин дэм арьсыг нөхөн сэргээж, шархыг эдгээхэд туслахаас гадна коллаген үүсэхэд оролцдог. С амин дэм бас судас, яс, буйлны бүтцийг бат бөх байлгахад тусалдаг. Дутвал буйлнаас цус гарах, арьсан дээрх шарх сорви эдгэхгүй удах шинж тэмдэг илэрдэг. С амин дэм бас дархлааны тогтолцоог дэмждэг учраас бие махбод халдварын эсрэг хэвийн ажиллахад тусална. Төмрийг биед шингээхэд ч тусалдаг. Төмрийн дутагдалтай хүмүүст С их хэрэгтэй. Шош, сэвэг зарам, бууцай зэрэг ургамлын гаралтай хүнсэнд агуулагдах төмрийг бие махбод илүү сайн шингээхэд витамин С тусалдаг. Эсийг бас хамгаалдаг. С нь антиоксидантын үүрэг гүйцэтгэж, биеийн эсийг гэмтлээс хамгаалахад тусалдаг. С амин дэмийг ямар хүнснээс авч болох талаар "Сахар" номоосоо уншаарай.
Судалгаа: Carr, A.C. and Vissers, M.C.M. (2013) ‘Synthetic or food-derived vitamin C—are they equally bioavailable?’, Nutrients, 5(11), pp. 4284–4304.

20/10/2026

Хүний биеийн өөр өөр эрхтэнд витамин С ямар хэмжээтэй байдгийг харуулсан зураг. Тархи болон бөөрний дээд булчирхайд витамин С харьцангуй их хэмжээгээр байна. Бидний бие витамин С-г өөрөө үйлдвэрлэж чаддаггүй, бас их хэмжээгээр нөөцөлж чаддаггүй учраас жимс, ногоо зэрэг С өндөртэй хүнснээс байнга С гээ нөхөж авах хэрэгтэй. Жишээ нь жүрж, киви,амтат чинжүү, броккли, чацаргана, үхрийн нүд идлээ гэхэд тэндээс авсан С амин дэм биеийн энэ хэсгүүдэд очих нь ээ. C амин дэмтэй жорууд "Сахаргүй амттан" номын 72, 84, 110, 118, 138, 142, 202, 224р хуудаст бий.
Судалгаа: Carr, A.C. and Lykkesfeldt, J. (2020) ‘Dissecting the role of vitamin C in human health’, Nutrients, 12(4), article 1042.

20/10/2026

Бүсгүйчүүд ээ, та нар жингээ хасах гээд оройн хоолоо алгасаад орондоо орохоор шөнө сэрчихээд байна уу? Уул нь нойр бол жингээ хэвийн барихад тусалдаг хүчин зүйлийн нэг шүү дээ. Тэгэхээр шөнө сэрэхгүй бат бөх унтахын тулд өөр 2 аргыг хэрэглээд үзээрэй.
Турших эхний арга: Оройн хоолоо оройн 8 цагаас өмнөхөн идээд, өглөөний цайгаа өглөө 8 цагт уувал энэ хооронд 12 цагийн завсарлага авчихаж байна. Энэ нь ходоодоо амраах боломжийн хугацаа ба энэ нь шөнө цусны сахар хэт багассанаас болж сэрэхгүй байхад туслах юм. "Эрүүл дадал" мастеркласс тэмдэглэл 12 цагийн завсарлага авч сурахад туслах хөтөч бүхий хуудсуудтай, дадал болгож зүгшрүүлэхдээ ашиглаж болно шүү. Интерномын салбаруудад байгаа. Мэдээж оройн хоолныхоо хэмжээг хэтрүүлэхгүй, тааруулна.
Туршиж үзэх 2 дахь арга: Хэрэв орой 8 цагт хоол идэхэд хүндэддэг бол хоолны оронд хөнгөн зууш идэх. Гэхдээ зүгээр таарсан зуушаа биш триптофан агуулдаг зуушийг, багахан нүүрс ус агуулдаг зууштай хослуулж идэх юм. Үүний цаад биохимийн механизмыг өсвөр насныханд зориулсан "Super You" номд тайлбарласныгаа энд та нартаа зориулаад дахиад бичье. Энэ ном мөн л Интерномд худалдаалагдаж байгаа. Авсан хүмүүс нойрны тухай бүлгээ уншаад үзээрэй. Тэнд байгаа. Нүүрс ус хэрэглэсний дараа инсулин даавар ялгарна. Инсулин нь цусан дахь глюкозыг эд эс рүү "оруулж" туслахаас гадна тархинд нэвтрэхийн төлөө триптофантай өрсөлддөг зарим амин хүчлийг булчинд шингэхэд давхар нөлөөлдөг. Үүний үр дүнд цусан дахь триптофаны харьцаа бусад амин хүчилтэй харьцуулахад давуу болж, улмаар триптофан тархинд нэвтрэх боломж өсдөг. Энэ нь сайн. Тархинд нэвтэрсэн триптофан нь серотонин гэдэг бодис нийлэгжихэд ашиглагддаг. Серотонины зарим хэсгээс мелатонин үүсдэг бөгөөд мелатонин нь нойронд сайн гэдгийг та бид бүгд мэднэ шүү дээ. Ингээд энэ ухаалаг зуушны ачаар та шөнө дунд сэрчихээд санаа зовниж хэвтэхгүй. Хүнсний нойронд нөлөөлж болох механизмыг ойлгоход дараах хоёр судалгаа тусална: Fernstrom, J.D. (2013) ‘Large neutral amino acids: dietary effects on brain neurochemistry and function’, Amino Acids, 45(3), pp. 419–430. St-Onge, M.-P. et al. (2022) ‘Carbohydrate and sleep: An evaluation of putative mechanisms’, Advances in Nutrition, 13(5), pp. 1478–1491.