09/05/2026
ئایە لە هانتافایروس بترسین
کورتەیەکی مێژویی
· ١٩٥٠–١٩٥٣ (شەڕی کۆریا): نەخۆشییەکی نەناسراو بە "تای
خوێنبەربوونی کۆری" (Korean Hemorrhagic Fever) لە نێوان هەزاران سەربازدا بڵاوبووەوە، تای بەرز، کوشەلەی گورچیلە، و خوێنبەربوونی داخلی هۆکاری سەرەکی بوون.
· ١٩٧٦: دکتۆر هۆ-وانگ لی (Ho-Wang Lee) لە کۆریا ڤایرۆسەکە جیاکردەوە لە جەرگی مشکە ئاساییەکان (Apodemus agrarius). ناوی نرا ڤایرۆسی هانتا بە ناوی ڕووباری هانتاگان لە کۆریای باشوور، کە توێژینەوەکانی لەوێ ئەنجامدرابوو.
· ١٩٨٠ - ١٩٩٠: ڤایرۆسی هانتا وەک جۆرێک لە خێزانی Bunyaviridae (ئێستا Hantaviridae) پۆڵێن کرا. دواتر چەند خوارجۆرێکی دیکە دۆزرایەوە:
· ڤایرۆسی پوومالا (Puumala) لە ئەوروپا (نەخۆشیی گورچیلەی خوێنبەربوونی ئەپیدیمیک - NE)
· ڤایرۆسی سینۆمبری (Sin Nombre) لە ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٩٩٣) - بەرپرسیار لە متلازەمی گەدەی هەناسەیی هانتا (HPS)
· دەستکەوتی گەورە: نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پیسی تازەی مشکە تووشبووەکان (نەک لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ) دەگوازرێتەوە، لە ڕێگەی هەڵمژینی تۆزی پیسبوو بە پیسایی، میز، یان لیک.
رێگاکانی گواستنەوە
1. هەڵمژینی تۆزی پیسبوو – کە تۆزەکە لە پیسایی، میز، یان لیکی جرج و مشکە تووشبووەکان هاتبێت (بەزۆری لە کۆگە، ماڵی کۆن، سەربان، یان شوێنی کەم باودا).
2. پەیوەندی ڕاستەوخۆی پێست – بەرکەوتنی برین یان پێستی تەڕ لەگەڵ پیسایی، میز، یان خوێنی جرج.
3. گازکردن – لە ڕێگەی پەلکەکان یان مشکە تووشبووەکانەوە.
4. خواردنی خۆراک یان ئاوی پیسبوو – زۆر کەمتر، بەڵام ڕێگایەکی بڵاوبوونەوەیە بۆ هەندێک جۆری هانتا ڤایرۆس.
نیشانەکان لە مرۆڤ
نیشانەکانی تووشبوون بە ڤایرۆسی هانتا لە مرۆڤدا بەپێی دوو شێوەی سەرەکی نەخۆشییەکە جیاوازن:
١. شێوەی گورچیلەی خوێنبەربوون (HFRS)
· سەرەتا: تای لەناکاو، سەرئێشەی توند، ژانەکانی پشت و سک، ڕشانەوە، و سووربوونەوەی ڕوو و ملی.
· دواتر: خوێنبەربوون لە پێست، لێو، یان ناوەوەی جەرگ، کەمبوونەوەی پەستان، هەندێک جار کوشەلەی گورچیلە (پێویستی بە دیالیز دەبێت).
· مردن دەگاتە ١٠–١٥٪ (جۆری هانتا و سێئول).
٢. شێوەی گەدەی هەناسەیی (HPS)
· سەرەتا: تای بەرز، ماسولکەژان، ڕشانەوە، سکچوون، بێهێزی.
· قۆناغی مەترسیدار (لەناکاو): کورتەهەناسەیی، کۆکەی وشک، پڕبوونی شانەکان بە شلە، کەمبوونەوەی ئۆکسجینی خوێن.
· مردن دەگاتە ٣٥–٥٠٪ (جۆری سینۆمبری و ئەندیز).
تێبینی گرنگ: نیشانەکان دوای ١ بۆ ٥ هەفتە لە تووشبوون دەردەکەون (ماوەی شاراوەیی).
نیشانەکان لە ئاژەڵ
· لە جرج و مشکە کێوییەکاندا: تووشبوونەکە درێژخایەنە و هەرەمێگەییە، بەبێ نیشانەی کلینیکی. ڤایرۆسەکە بەردەوام لە پیسایی، میز، و لیکیاندا دەردەچێت .
· لە جرجە ماڵی و تاقیگەییەکاندا (وەک جرجی شاری Seoul Virus): توێژینەوەیەک لەسەر جرجە تووشبووەکان پیشانی داوە کە هەرچەندە ڤایرۆسەکە لە شانەکانی جەرگ و گورچیلە و سییەکاندا دەدۆزرێتەوە، بەڵام نیشانەی کلینیکی نەبووە (بێ نیشانە). تەنها گۆڕانکاریەکی پزیشکییەکی بچووک وەک هەوکردنێکی سووکی جەرگ (mild hepatitis) لە کۆتایی توێژینەوەکەدا تۆمار کراوە .
· لە ئاژەڵانی ماڵی و ئاژەڵی تر (وەک پشیلە و سەگ و ئاژەڵی بەخێوکراو): هیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە کە ئەم ئاژەڵانە تووشی ڤایرۆسەکە ببن یان نیشانەیان تێدا دەربکەوێت. سەرچاوە فەرمییەکان بە ڕوونی دەڵێن کە ئاژەڵانی ماڵی تووشی ڤایرۆسەکە نابێن .
تازەترین بڵاوبونەوەی نەخۆشیەکە
بەپێی هەواڵەکانی ڕابردوو (ئایاری ٢٠٢٦)، تازەترین دەرکەوتنی سەرەکی بۆ ڤایرۆسی هانتا سپارە بوونی نەخۆشییەکە لە کەشتییەکی گەشتیاریدا و پشتڕاستکردنەوەی گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بۆ جۆری ڤایرۆسی ئاندیز (Andes virus).
پوختەی ڕووداوەکە:
لە سەرەتای مانگی ئایاری ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ڕایگەیاند کە کۆمەڵێک نەخۆشیی هەناسەیی توند لەسەر کەشتییەکی گەشتیاری بە ناوی
MV Hondius ڕووی داوە.
· ژمارەی تووشبووان و مردووان: بەپێی دوایین ئامارەکان، هەشت کەس تووشبوون و سێ کەس گیانیان لەدەست داوە .
· جۆری ڤایرۆسەکە: توێژینەوەکان پشتڕاستیان کردووەتەوە کە ڤایرۆسەکە لە جۆری "ئاندیز" (Andes virus) ە، کە بە شێوەی سەرەکی لە ئەمریکای باشووردا هەیە .
١. پشتڕاستکردنەوەی گواستنەوەی مرۆڤ بۆ مرۆڤ: تا ئێستا، ڤایرۆسی ئاندیز تاکە جۆری ڤایرۆسی هانتایە کە توانای گواستنەوەی سنووردار و ناچالاکی لە نێوان مرۆڤەکاندا هەیە .
٢. شێوازی گواستنەوە: ئەم گواستنەوەیە بە شێوەیەکی گشتی پێویستی بە پەیوەندی نزیک و درێژخایەن هەیە، وەک لە نێوان ئەندامانی خێزان یان چاودێرانی نەخۆشدا .
٣. وەڵامدانەوەی تەندروستی:
WHO و وڵاتانی پەیوەندار بەم ڕووداوە (وەک ئەرژەنتین، ئەفریقای باشوور، هۆڵەندا، و بەریتانیا) هەنگاویان ناوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بڵاوبوونەوەکە و ڕاهێنانی تیمەکی پزیشکی بۆ مامەڵە کردن .
تێبینی: WHO هێشتا مەترسیی بڵاوبوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بۆ کۆمەڵگای گشتی لە ئاستێکی نزمدا هەڵسەنگاندووە .
