12/06/2026
💢Stroke තත්වයකින් පසුව මුල් මාස තුනේ කලයුතුම ප්රතිකාර💢
🔹Stroke එකක් සිද්ධවෙලා මුල් මාස 3 යනු රෝගියෙකුගේ පුනරුත්ථාපන ක්රියාවලියේ ඉතාම තීරණාත්මක කාලපරිච්ඡේදයක්….. නමුත් ලංකවේ ගොඩක් දෙනෙක්ට මේ සම්බන්ධව තියෙන්නේ ඉතාම අඩු දැනුමක්
🔹විශේෂයෙන්ම මේ කාලය තුළ මොළයේ ස්නායු ජාලයන් නැවත ගොඩනැගීමේ හැකියාව (Neuroplasticity) උපරිම මට්ටමක පවතින අතරම, ස්පාස්ටිසිටි (Spasticity) සරලව කිව්වොත් මාංශ පේශි අසාමාන්ය ලෙස තද වීමේ තත්ත්වය වර්ධනය වීම ආරම්භ වන්නේද බොහෝවිට මෙම කාලය තුළදීය.
එබැවින්, මාංශ පේශි කෙටි වීම් (Contractures) වළක්වා ගැනීමට සහ ඉක්මනින් සාමාන්ය ජිවිතයට එන්න නම්, මේ මුල් අවධියේදීම නිවැරදි, පර්යේෂණ මත පදනම් වූ (evidence-based) භෞතචිකිත්සක මැදිහත්වීමක් ලබා දීම අත්යවශ්ය වේ.
🔹ආඝාතයකින් පසු මුල් මාස 3 තුළ ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය කළමනාකරණය සඳහා යොදාගත හැකි ආරක්ෂිත සහ ඵලදායී නවීන ප්රතිකාර ක්රම කිහිපයක් අපි අද මේ ලිපියෙන් බලමු
1️⃣ මුල් අවධියේ මාංශ පේශි ශක්තිමත් කිරීමේ සහ දිග ඇදීමේ ව්යායාම (Early Strengthening & Stretching Exercises)
ආඝාතයෙන් පසු මුල් මාස 3 තුළ මාංශ පේශි දිග ඇදීමේ ව්යායාම (Stretching) දිනපතා සිදු කිරීම මාංශ පේශි හැකිළී කෙටි වීම (Contractures) වළක්වා ගැනීමට අත්යවශ්යම පියවරයි.
මීට අමතරව, රෝගියාගේ තත්ත්වය ස්ථාවර වූ වහාම මාංශ පේශි ශක්තිමත් කිරීමේ පුහුණුව (Resistance training) ආරම්භ කළ යුතුය. නවීන පර්යේෂණ තහවුරු කරන්නේ මෙමගින් ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය උග්ර නොවන බවත්, එය දුර්වල වූ මාංශ පේශි වල ශක්තිය වර්ධනය කරමින් රෝගියාට ඉක්මනින් ඇවිදීමේ හැකියාව ලබා ගැනීමට උපකාරී වන බවත්ය (Veldema and Jansen, 2020).
2️⃣Constraint-Induced Movement Therapy - CIMT
මුල් මාස කිහිපය තුළ රෝගීන් බොහෝවිට නිරෝගී අත හෝ පාදය පමණක් භාවිතා කිරීමට පුරුදු වෙනවා , මේක "පුරුද්දක් ලෙස රෝගී අවයවය භාවිත නොකිරීම" (learned non-use) ලෙස හැඳින්වේ. CIMT යනු නිරෝගී අත හෝ පාදය භාවිතය සීමා කර, ආඝාතයට ලක්වූ අවයවය දෛනික වැඩ සඳහා අනිවාර්යයෙන්ම භාවිතා කිරීමට සලස්වන දැඩි පුනරුත්ථාපන ක්රමයකි. මෙම මුල් අවධියේ පවතින ඉහළ Neuroplasticity හැකියාව ප්රයෝජනයට ගනිමින් මොළය නැවත සකස් කිරීමට මෙය ප්රබල දායකත්වයක් සපයයි (Corbetta et al., 2015).
3️⃣ PNF තාක්ෂණය පිළිබඳ සාක්ෂි
PNF තාක්ෂණය, විශේෂයෙන්ම එහි ඇති Hold-Relax සහ Contract-Relax උපක්රම ස්පාස්ටිසිටි පාලනය සහ සන්ධිවල චලන පරාසය (Range of Motion) වැඩි කිරීමට ඉතා සාර්ථක බව පර්යේෂණාත්මකව තහවුරු වී ඇත.
විශේෂයෙන් ඔයලා දැකල ඇති අංශභාග රෝගීන්ගේ අතේ ඇතිවන වකුටු ස්වභාවය සහ කකුල කාරකවමින් ඇවිදින රටාව…මේ තත්වයන් වලක්වාගන්න PNF ඉතාම වැදගත්.
ආඝාත රෝගීන් යොදාගෙන කළ පර්යේෂණයකදී තහවුරු වී ඇත්තේ PNF රටාවන් (Diagonal patterns) මගින් රෝගියාගේ ඇවිදීමේ රටාව (Gait) සහ පාදවල ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය සාම්ප්රදායික ව්යායාම වලට වඩා වේගයෙන් දියුණු කරන බවයි (Ghewade et al., 2021).
අනිත් අතට PNF මගින් "Reciprocal Inhibition" (තද වූ මාංශ පේශිය ලිහිල් වීමට අවශ්ය ස්නායු සංඥා ලබා දීම) උත්තේජනය කරන බවත්, එමගින් හදිසි මාංශ පේශි තදවීම් (Spasms) අඩු කරන බවත් අධ්යයනයන් පෙන්වා දෙයි (Chattopadhyay et al., 2020).
4️⃣ ක්රියාකාරී විද්යුත් උත්තේජනය (Functional Electrical Stimulation - FES)
ආඝාතයෙන් පසු මුල් කාලයේදී රෝගියාට තනිවම චලනයන් ආරම්භ කිරීමට අපහසු විය හැක (උදා: පාදය ඉහළට එසවීම - Foot drop). FES ප්රතිකාරයේදී දුර්වල වූ මාංශ පේශි වෙත කුඩා විද්යුත් ධාරාවක් ලබා දී ඒවා නිවැරදි රටාවකට සංකෝචනය වීමට සලස්වයි. ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වයේදී තද වූ මාංශ පේශියට විරුද්ධ පැත්තේ ඇති දුර්වල මාංශ පේශිය උත්තේජනය කිරීමෙන් (Reciprocal inhibition) මාංශ පේශි තද ගතිය අඩු කරමින් නැවත චලන පුහුණු කිරීමට මෙය මහඟු සහායක් ලබා දෙයි (Marquez-Chin and Popovic, 2020).
5️⃣ශීත ප්රතිකාරය සහ අයිස් මගින් පිරිමැදීම (Cryotherapy and Ice Stroking)
මෙම මුල් කාලය තුළ රෝගියාට ව්යායාම කිරීමට පෙර ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය ක්ෂණිකව පාලනය කරගැනීමට අයිස් මගින් පිරිමැදීම (Ice stroking) ඉතා ආරක්ෂිත සහ සාර්ථක ක්රමයකි. මෙයින් මාංශ පේශි වල ඇති අධි සංවේදීතාවය (muscle spindle sensitivity) තාවකාලිකව අඩු කරන බැවින්, ලැබෙන සහන කාලය (window of opportunity) තුළ රෝගියාගේ සන්ධි වල චලන පරාසය වැඩි කරගැනීමේ ව්යායාම වඩාත් ඵලදායීව සිදු කළ හැක (Smania et al., 2010).
6️⃣ Robotic-Assisted Therapy, Virtual Reality and Gaming
මුල් මාස 3 තුළ මොළයේ ස්නායු ජාල නැවත ගොඩනැගීමට නම් දහස් ගණනක් පුනරාවර්තන චලන (repetitive movements) සිදු කළ යුතුය. එහෙත් රෝගියා ඉක්මනින් වෙහෙසට පත්වන බැවින්, රොබෝ තාක්ෂණය සහ VR ක්රීඩා මගින් රෝගියාට වෙහෙසකින් තොරව, ඉතා උනන්දුවෙන් ආරක්ෂිතව එම චලනයන් සිදු කිරීමට අවශ්ය සහාය ලබා දෙයි (Mehrholz et al., 2018; Laver et al., 2017).නමුත් ලංකවේ තවමත් මේ තාක්ෂණයන් භාවිතය තියෙන්නේ අවම මට්ටමක.
7️⃣ෂොක්වේව් සහ කටු චිකිත්සාව (ESWT & Dry Needling)
මාස 2-3 ක් පමණ ගත වන විට ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය සමඟ මාංශ පේශි වේදනාව සහ තද ගැට (Trigger points) වර්ධනය වීම ආරම්භ විය හැක. මෙවැනි අවස්ථාවලදී රෝගියාගේ තත්ත්වය හොඳින් පරීක්ෂා කර බලා, අධි ශක්ති ධ්වනි තරංග (ESWT) හෝ Dry Needling භාවිතා කිරීමෙන් වේදනාව සහ ආතතිය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරගත හැකි බව නුතන පර්යේෂණ වලින් අනාවරණය වෙලා තියෙනවා. (Cabanas-Valdés et al., 2020; Núñez-Cortés et al., 2020).
8️⃣බෝබාත් සංකල්පය (Bobath / NDT) පිළිබඳ සාක්ෂි
බෝබාත් සංකල්පය සාම්ප්රදායිකව ඉතා ජනප්රිය වුවද, මෑතකාලීන පර්යේෂණ පෙන්වා දෙන්නේ එය තනිව භාවිතා කරනවාට වඩා අනෙකුත් සක්රීය පුනරුත්ථාපන ක්රම (උදා: CIMT, Task-specific training) සමඟ මිශ්ර කළ විට ස්පාස්ටිසිටි පාලනයට වඩාත් ඵලදායී වන බවයි.
මෑතකාලින පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දෙන්නේ බොබාත් ප්රතිකාරය මගින් රෝගියාගේ ඉරියව් පාලනය (Postural control) සහ ස්පාස්ටිසිටි තත්ත්වය පාලනය කිරීමට උපකාරී වන නමුත්, එය රෝගියාගේ එදිනෙදා ක්රියාකාරකම් (ADL) වර්ධනය කිරීමට අනෙකුත් නවීන ක්රම තරම්ම වේගවත් නොවන බවයි (Kollen et al., 2009).
මෑතකාලීන පර්යේෂණ මගින් "Mixed Rehabilitation" (Bobath සමඟ නවීන තාක්ෂණය මිශ්ර කිරීම) මගින් ආඝාත රෝගීන්ගේ මාංශ පේශි ආතතිය (Muscle tone) සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරන බව පෙන්වා දෙයි (Scrivener et al., 2020).
ඉතින් කල් යවන්නේ නැතුව අංශභාග රෝගය සදහා වඩාත් සාර්ථක විද්යාත්මක ප්රතිකාර වෙත යොමු වෙමු…
Written by :
▪️Kavishka Karunarathne ( SLMC Reg Physiotherapist & Science Educator )
Reviewed by:
▪️Chamara Lakshan Perera ( SLMC Registered Physiotherapist )
▪️Gimhan Srinayake ( SLMC Registered Physiotherapist)
⛔References
▪️Cabanas-Valdés, R., Pérez-Bellmunt, A., López-de-Celis, C., Blanco-Pérez, E., Lucha-López, M.O. and Murillo, N., 2020.
▪️The effectiveness of extracorporeal shock wave therapy to reduce spasticity in the upper limb of patients with stroke: a systematic review and meta-analysis. Topics in Stroke Rehabilitation, 27(2), pp. 154-168.
▪️Corbetta, D., Sirtori, V., Castellini, G., Moja, L. and Gatti, R., 2015. Constraint-induced movement therapy for upper extremities in people with stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, (10).
▪️Laver, K.E., Lange, B., George, S., Deutsch, J.E., Saposnik, G. and Crotty, M., 2017. Virtual reality for stroke rehabilitation. Cochrane Database of Systematic Reviews, (11).
▪️Marquez-Chin, C. and Popovic, M.R., 2020. Functional electrical stimulation therapy for severe neurological impairment: A review of the evidence. Sensors, 20(10), p. 2878.
▪️Mehrholz, J., Pohl, M., Platz, T., Kugler, J. and Elsner, B., 2018. Electromechanical and robot-assisted arm training for improving activities of daily living, arm function, and arm muscle strength after stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, (9).
▪️Núñez-Cortés, R., Cruz-Montecinos, C., Vásquez-Rosel, Á., Paredes-Molina, O. and Cuesta-Vargas, A., 2020. Dry needling for the management of spasticity, pain, and range of movement in adults after stroke: A systematic review. Complementary Therapies in Medicine, 53, p. 102515.
▪️Smania, N., Picelli, A., Munari, D., Geroin, C., Trompetto, C., Marinelli, L. and Gandolfi, M., 2010. Rehabilitation procedures in the management of spasticity. European Journal of Physical and Rehabilitation Medicine, 46(3), pp. 423-438.
▪️Veldema, J. and Jansen, P., 2020. Resistance training in stroke rehabilitation: systematic review and meta-analysis. Clinical Rehabilitation, 34(10), pp. 1173-1197.
▪️Chattopadhyay, A., Sahu, S., Das, S. and Neogi, R., 2020. Effectiveness of Proprioceptive Neuromuscular Facilitation (PNF) in the management of spasticity and functional disability in stroke patients: A randomized controlled trial. Journal of Medical Science and Clinical Research, 8(1), pp. 450-457.
▪️Ghewade, R., Patil, S. and Shinde, N., 2021. Effect of PNF diagonal patterns on gait and balance in post-stroke patients: A systematic review. International Journal of Health Sciences and Research, 11(4), pp. 122-129.
▪️Kollen, B.J., Lennon, S., Lyons, B., Wheatley-Smith, L., Scheper, M., Buurke, J.H., Halfens, J., Geurts, A.C. and Kwakkel, G., 2009. The effectiveness of the Bobath concept in stroke rehabilitation: what is the evidence? Stroke, 40(4), pp. e89-e97.
▪️Scrivener, K., Dorsch, S., McCluskey, A., Schurr, K., Graham, P.L., Sagahutu, J.B. and Lin, C.W.C., 2020. Bobath therapy is comparable to other interventions for improving activities of daily living and mobility after stroke: a systematic review. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 101(4), pp. 707-728.
