17/08/2026
चरक जयन्तीको हार्दिक शुभकामना 🌿🙏
आयुर्वेद केवल रोगको उपचार गर्ने चिकित्सा पद्धति मात्र होइन, यो स्वस्थ जीवन जिउने कला, शरीर–मनको सन्तुलन र प्रकृतिसँगको सामञ्जस्यपूर्ण जीवनशैली हो। यही महान् परम्परालाई व्यवस्थित, वैज्ञानिक र चिकित्सकीय स्वरूप प्रदान गर्ने महान् आचार्यहरूमध्ये आचार्य चरकको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
आचार्य चरक आयुर्वेदका महान् आचार्य तथा चरक संहिताका प्रमुख प्रवर्तकका रूपमा सम्मानित हुनुहुन्छ। उहाँले रोगको उपचारभन्दा पनि स्वास्थ्यको संरक्षण, रोगको रोकथाम र दीर्घायु जीवनलाई विशेष महत्व दिनुभएको पाइन्छ। उहाँका शिक्षामा शरीर, मन, इन्द्रिय, आहार, निद्रा, आचार–विचार तथा वातावरणबीचको सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
चरक संहिता आयुर्वेदको प्रमुख बृहत् ग्रन्थमध्ये एक हो। यसमा स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य संरक्षण र आतुर व्यक्तिको विकार प्रशमनलाई चिकित्साको मूल उद्देश्यका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। आहार–विहार, दिनचर्या, ऋतुचर्या, निदान, औषधि, रोगी परीक्षण, चिकित्सकको गुण, औषधिको प्रयोग तथा चिकित्सा पद्धतिबारे यस ग्रन्थमा विस्तृत ज्ञान पाइन्छ।
आचार्य चरकले चिकित्सकलाई केवल औषधि दिने व्यक्ति नभई ज्ञान, करुणा, विवेक, अनुशासन र सेवाभाव भएको व्यक्तिका रूपमा हेर्नुभएको थियो। बिरामीको अवस्था बुझेर उचित औषधि, उचित मात्रा, उचित समय र उचित विधिबाट उपचार गर्नुपर्ने कुरामा उहाँले विशेष जोड दिनुभयो।
आयुर्वेदको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको औषधीय वनस्पति र प्राकृतिक स्रोतहरूको विवेकपूर्ण प्रयोग हो। आज हामीले प्रयोग गर्ने विभिन्न जडीबुटी, मूल, पत्र, फल, बीज, काण्ड तथा खनिज पदार्थहरूको चिकित्सकीय सम्भावनाबारे प्राचीन आयुर्वेदिक आचार्यहरूले विस्तृत अध्ययन गरेका थिए।
परम्परागत आयुर्वेदिक औषधि निर्माणमा खराल, मर्दन, भावना, क्वाथ, स्वरस, कल्पना आदि प्रक्रियाहरूको विशेष महत्व छ। खरालमा औषधीय द्रव्यलाई उचित रूपमा मर्दन गरी सूक्ष्मीकरण तथा मिश्रण गरिन्छ। यस्तो परम्परागत ज्ञान केवल ऐतिहासिक सम्पदा मात्र नभई आयुर्वेदको औषधि निर्माण परम्पराको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
त्यसैगरी आयुर्वेदमा स्नेहन, स्वेदन, अभ्यङ्ग, शिरोधारा, बस्ति, वमन, विरेचन, नस्य, तर्पण लगायतका विभिन्न उपचार पद्धतिहरू विकसित भएका छन्। यी उपचार विधिहरू रोगीको प्रकृति, विकृति, बल, काल, देश तथा अवस्थालाई विचार गरेर प्रयोग गरिने आयुर्वेदिक सिद्धान्तमा आधारित छन्।
चरक दर्शनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देशमध्ये एउटा हो—स्वास्थ्यको संरक्षण उपचारभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ। उचित आहार, नियमित दिनचर्या, पर्याप्त निद्रा, मानसिक शान्ति, सदाचार, व्यायाम तथा ऋतु अनुसारको जीवनशैली अपनाउन सके धेरै रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ।
आजको आधुनिक जीवनशैलीमा तनाव, अनियमित खानपान, निद्राको कमी, शारीरिक निष्क्रियता तथा वातावरणीय प्रदूषणका कारण विभिन्न स्वास्थ्य समस्या बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा आचार्य चरकले दिएको सन्तुलित जीवनशैली, हितकर आहार र स्वास्थ्य संरक्षणको शिक्षा अझै पनि सान्दर्भिक देखिन्छ।
आयुर्वेदको वास्तविक शक्ति केवल पुराना ग्रन्थमा सीमित छैन। यसको शक्ति ज्ञान, अनुसन्धान, अनुभव र उचित प्रयोगको निरन्तरतामा छ। त्यसैले चरक जयन्ती केवल एक महान् आचार्यलाई सम्झने दिन मात्र नभई आयुर्वेदको मौलिक ज्ञानलाई संरक्षण, अध्ययन, अनुसन्धान र प्रमाणमा आधारित रूपमा अगाडि बढाउने संकल्प गर्ने अवसर पनि हो।
आजको दिनमा सम्पूर्ण वैद्य, चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता तथा आयुर्वेदप्रेमीहरूलाई आचार्य चरकको योगदान स्मरण गर्दै उहाँको ज्ञान, सेवा, करुणा र चिकित्सकीय आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रेरणा मिलोस्।
आयुर्वेदको ज्ञान घर–घरमा पुगोस,
स्वस्थ जीवनशैली जन–जनमा फैलियोस्,
प्राकृतिक औषधीय सम्पदाको संरक्षण होस्,
र वैज्ञानिक अनुसन्धानमार्फत आयुर्वेद अझ समृद्ध बनोस्।
महान् आचार्य चरकप्रति हार्दिक सम्मान गर्दै चरक जयन्तीको सम्पूर्ण वैद्य, स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी तथा आयुर्वेदप्रेमीहरूमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना। 🌿🙏
“स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम्, आतुरस्य विकार प्रशमनम्।”
🌿 चरक जयन्तीको धेरै धेरै शुभकामना! 🌿
🙏 आचार्य चरकप्रति कोटि–कोटि नमन। 🙏
नेपाल आयुर्वेद चिकित्सा परिषद-नेपाल आयुर्वेद स्वास्थ्य सन्देश नेपाल आयुर्वेद सम्भाषा Dr. Sushma Saud World Health Organization (WHO)
