26/05/2026
नस्य कर्म (Nasya Karma) =~✓✓✓
नस्य कर्म आयुर्वेदको एक महत्वपूर्ण Panchakarma चिकित्सा विधि हो, जसमा औषधि नाकमार्फत दिइन्छ। आयुर्वेद अनुसार “नासा हि शिरसो द्वारम्” अर्थात् नाक शिर (Head region) को मुख्य द्वार हो। त्यसैले नस्य विशेष गरी टाउको तथा घाँटीमाथिका रोगहरूमा उपयोगी मानिन्छ।
यसको विस्तृत वर्णन Charaka Samhita, Sushruta Samhita तथा Ashtanga Hridaya मा पाइन्छ।
:नस्य कर्मको उद्देश्य_
शिर क्षेत्रको दोष शोधन
वात-कफ शमन
इन्द्रिय सुदृढीकरण
मानसिक स्पष्टता वृद्धि
कपाल, नाक, कान, आँखा सम्बन्धी स्वास्थ्य सुधार
:नस्यमा प्रयोग हुने औषधि_
औषधीय तेल
(Anu Taila, Shadbindu Taila)
घृत
स्वरस
चूर्ण
कषाय
औषधीय रस
नस्यका प्रमुख प्रकार
1. नवन नस्य (Navana Nasya)
तेल वा घृतको प्रयोग गरिने सामान्य नस्य।
2. अवपीड नस्य (Avapeeda Nasya)
ताजा औषधिको रस प्रयोग गरिने।
3. ध्मापन नस्य (Dhamapana Nasya)
औषधीय चूर्ण फुक्ने विधि।
4. शमन नस्य
दोष शमनका लागि।
5. शोधन नस्य
कफ तथा दूषित दोष बाहिर निकाल्न।
6. बृंहण नस्य
पोषण तथा बलवर्धनका लागि।
:नस्य गर्ने विधि-
:पूर्वकर्म_
मुख तथा काँध क्षेत्रमा अभ्यंग
स्वेदन
:प्रधान कर्म_
बिरामीलाई सुताउने
नाकमा औषधि हाल्ने
हल्का मसाज गर्ने
:पश्चात कर्म_
कफ बाहिर निकाल्ने
धूमपान वा कवल गर्न सकिने
आराम गर्ने
:प्रयोग हुने रोगहरू_
Sinusitis
Migraine
Cervical stiffness
Allergic rhinitis
Facial paralysis
Hair fall
Insomnia
Headache
Frozen shoulder
Speech disorders
:लाभहरू_
टाउको हल्का महसुस हुने
स्मरणशक्ति तथा concentration सुधार
निद्रा सुधार
नाक तथा sinus सफा हुने
कपाल झर्ने समस्या कम हुन सहयोग
मानसिक शान्ति
:निषेध (Contraindications)_
€ :निम्न अवस्थामा नस्य सावधानीपूर्वक वा नगर्न सल्लाह दिइन्छ:
खाना खाएलगत्तै
अत्यधिक भोक लागेको बेला
ज्वरो
acute cold
गर्भावस्था
अत्यधिक कमजोरी
सानो बच्चा वा वृद्धमा विशेष सावधानी
@आधुनिक दृष्टिकोण:-
Modern perspective अनुसार nasal drug delivery system ले औषधिलाई छिटो systemic circulation तथा central nervous system सम्म पुर्याउन सहयोग गर्न सक्छ। यसले sinus drainage, mucosal lubrication तथा relaxation मा भूमिका खेल्न सक्छ।
आयुर्वेदिक महत्व:_
आयुर्वेदमा नस्यलाई शिरोरोगको प्रमुख उपचार मानिएको छ। नियमित प्रतिमर्श नस्यले जीवनमा पनि लाभ दिन सक्छ भन्ने वर्णन गरिएको छ। विशेष गरी वात-कफजन्य शिर तथा ग्रीवा रोगहरूमा यसको प्रयोग अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
#आयुर्वेद
