12/08/2026
आयुर्वेदअनुसार सप्तधातु—रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा र शुक्र को वृद्धि (अधिकता) र क्षय (कमी) का प्रमुख लक्षण यसप्रकार छन्:
धातु
वृद्धि (अधिकता) का लक्षण, र क्षय (कमी) का लक्षण
१. रस धातु
=-शरीरमा भारीपन, अरुचि, कफजन्य लक्षण, अत्यधिक श्लेष्मा/लार, आलस्य
-कमजोरी, तृष्णा, मुख/छाला सुख्खा, थकान, चक्कर
२. रक्त धातु
-छाला/आँखा रातो हुनु, रक्तदोष, रक्तस्रावको प्रवृत्ति, दाह
-पाण्डुता/फिक्कापन, चक्कर, कमजोरी, थकान, अल्परक्तता
३. मांस धातु
-मांसपेशी अत्यधिक वृद्धि, शरीरमा स्थूलता/भारीपन, मांसका असामान्य वृद्धि
-मांसपेशी क्षीण हुनु, शरीर दुब्लाउनु, कमजोरी, अंगहरू शिथिल हुनु
४. मेद धातु
-शरीरमा बोसो बढ्नु, स्थूलता, आलस्य, अत्यधिक पसिना, शरीरमा भारीपन
-शरीर कृश/सुख्खा हुनु, कमजोरी, जोर्नीमा असहजता, ऊर्जा कमी
५. अस्थि धातु
-हड्डी/दाँतको असामान्य वृद्धि, अस्थि-सम्बन्धी कठोरता
-हड्डी तथा दाँत कमजोर, दाँत हल्लिनु/भाँचिनु, कपाल–नङ कमजोर, जोर्नी दुखाइ
६. मज्जा धातु
-शरीरमा अत्यधिक स्निग्धता/भारीपन, अंगहरूमा पूरित/भारी अनुभूति
-हड्डीभित्र खालीपन/दुर्बलता, जोर्नी तथा हड्डी दुखाइ, कमजोरी, चक्कर आदि
७. शुक्र धातु
-शुक्रको अत्यधिक स्राव/कामेच्छा वृद्धि, जननेन्द्रियमा भारीपन
-शुक्राल्पता, वीर्य/शुक्रको कमी, कामेच्छा कमी, शारीरिक कमजोरी, सन्तानोत्पत्तिमा कठिनाइ
सम्झने सजिलो क्रम
रस → रक्त → मांस → मेद → अस्थि → मज्जा → शुक्र
धातुहरूको सम्यक अवस्था नै स्वास्थ्यको आधार मानिन्छ। धातु-वृद्धि वा क्षयको मूल्याङ्कन गर्दा केवल एउटा लक्षणको आधारमा निदान गर्नु हुँदैन; दोष, अग्नि, स्रोतस्, मल तथा रोगीको प्रकृति समेत विचार गरिन्छ।