28/05/2026
️⚠️NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý TRONG MÙA HÈ "TAM HOẢ TRÙNG ĐIỆP" NĂM 2026
Mấy hôm nay trời nóng quá có vài người bệnh nhắn hỏi: không hiểu sao chỉ ngồi không thôi mà mồ hôi vẫn túa ra như tắm, mặc dù trong phòng đã bật điều hòa. Thậm chí có một chị còn bảo: “Em chẳng hiểu sao nữa. Tết qua rồi, đợt dịch cúm cũng qua rồi, em tưởng mình thoát rồi chứ. Vậy mà giờ chỉ đi bộ từ cửa vào bếp đã thấy hụt hơi, leo lên tầng hai mà chân như đeo tạ. Có đêm nằm ngủ, điều hòa mát rồi nhé, thế mà sáng dậy áo ướt đẫm luôn.” Tôi suy ngẫm, thực tế hiện tượng này năm nay sẽ khá phổ biến, bởi Phế khí con người có xu hướng yếu đi. Và cái yếu này không phải tự nhiên, nó đến từ chính cái nắng hè, từ cái năm Bính Ngọ này.
Có lẽ nhiều người vẫn nghĩ mùa thu mới là lúc cần dưỡng Phế. Nhưng theo Hoàng Đế Nội Kinh, “Xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm”, Nghĩa là mùa xuân và mùa hè, chúng ta phải nuôi dưỡng phần dương khí. Nghe qua có vẻ lạ: trời đã nóng, sao còn phải nuôi dương? Bởi vì mùa hè, dương khí bên ngoài càng thịnh, tán hết ra ngoài biểu, thì phần bên trong cơ thể ta lại càng hư. Khí huyết đi ra ngoài da, bên trong lồng ngực, bên trong tạng phủ lại trống vắng, yếu ớt. Cũng như cái nhà vách ngoài vững chãi, nhưng bên trong chẳng có đồ đạc. Lúc ấy, tà khí dễ len lỏi vào, mà Phế lại là tạng đứng đầu, trực tiếp giao tiếp với môi trường bên ngoài qua đường thở, nên Phế sẽ tổn thương trước tiên.
Và năm nay còn có một điều đặc biệt hơn, theo lịch can chi, năm 2026 là năm Bính Ngọ. Trong ngũ hành, chữ “Bính” và chữ “Ngọ” đều thuộc hành Hỏa. Nghĩa là cả can và chi đều là lửa. Lửa này thì mạnh lắm, chẳng khác nào hai ngọn đuốc lớn giao nhau, trong khi đó, bản thân mùa hè cũng thuộc Hỏa. Nên năm nay chúng ta có: niên hỏa (lửa của năm) cộng với tiết khí hỏa (lửa của mùa hè), tôi gọi vui là “song hỏa trùng điệp”. Đông y quan niệm “Hỏa khắc Kim”. Trong cơ thể, Tâm thuộc Hỏa, Phế thuộc Kim. Khi tâm hỏa quá bốc, nó sẽ lấn át Phế. Chính vì thế, mùa hè năm Bính Ngọ, Phế của chúng ta vừa yếu bên trong do khí tán ra ngoài, lại vừa bị tâm hỏa khắc chế. Không khác gì một người lính vừa đói vừa bị kẻ mạnh đè nén, làm sao chẳng tổn hao cơ chứ?
Hoàng Đế Nội Kinh trong thiên “Tứ khí điều thần đại luận” có viết: “Hỏa vượng tắc kim suy”, nghĩa là khi hỏa khí quá thịnh, kim khí sẽ suy yếu. Không phải tự nhiên người xưa đặt ra những quy tắc ấy. Tôi đã chứng kiến nhiều bệnh nhân trong những năm hỏa vượng (các năm Ngọ, Tuất, Dần… đặc biệt là Bính Ngọ) thường than phiền nhiều hơn về những chứng như: khô họng, ho khan, khó thở khi gắng sức, người lúc nào cũng bồn chồn như lửa đốt, ra mồ hôi bất thường. Có người nghĩ đó do nóng bình thường, nhưng thực chất là “tâm hỏa phạm phế” – lửa trong tâm tràn sang đốt phế. Trên lâm sàng tại Nhân Hoà Y Đạo hay ở bệnh viện bên này, khi tôi bắt mạch cho những bệnh nhân này, thường thấy mạch phù đại, hồng sác, nhất là ở vị trí tả thốn (vùng mạch tâm) nhảy mạnh mà hư, hữu thốn (vùng mạch phế) thì mềm yếu vô lực. Lưỡi thì đỏ ở mỏm và rìa, rêu ít hoặc vàng khô. Tất cả chứng đó đều chỉ về một mối: hỏa thịnh, âm hư, phế khí bất túc.
Phế của chúng ta giống như một cánh cổng thành, mở ra đón nhận không khí từ bên ngoài. Nhờ lớp “hàng rào” vững chắc gọi là phế khí và vệ khí, cơ thể mới ngăn chặn được những tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, virus. Nhưng nếu cánh cổng ấy trở nên yếu ớt, lỏng lẻo, thì bất kỳ “tên trộm” nào cũng có thể len lõi, đột nhập dễ dàng. Điều lạ lùng là, một khi lá phổi suy yếu trong một mùa hè “song hỏa” trùng điệp, mối nguy hiểm không chỉ dừng lại ở sự mệt mỏi thông thường, mà nó còn mở toang cánh cửa đón những vị khách không mời: ổ dịch cúm mùa, các đợt bùng phát bệnh đường hô hấp, và cả di chứng kéo dài của những đại dịch.
Bản đồ nước mình chữ S trải dài, nên phân bố khí hậu vùng miền khác nhau, và còn một điều đặc biệt nữa, mùa hè “song hỏa” của chúng ta còn phải giao thoa với hiện tượng El Niño. Chưa bao giờ sự kết hợp giữa thiên thời và địa lý lại trở nên đặc biệt như mùa hè năm 2026. Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, khả năng rất cao El Niño sẽ xuất hiện với xác suất khoảng 80 - 90% từ giữa năm 2026. El Niño khiến nhiệt độ tăng cao, làm trầm trọng thêm các bệnh lý về tim mạch và hô hấp, làm suy giảm chất lượng không khí, gia tăng bụi mịn và các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính (ISPA). Mưa lũ cục bộ cũng là nguy cơ tiềm ẩn. Và như thế, mùa hè năm nay người Việt Nam ta sẽ chịu ảnh hưởng từ "tam hoả trùng điệp" chứ không còn là "song hoả" như tôi nói ban đầu nữa.
Tại Việt Nam, con số thống kê cho thấy mối đe dọa này không hề nhỏ. Trung bình mỗi năm, cả nước ghi nhận từ 300.000 đến 500.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính. Nguyên nhân đến từ nhiều tác nhân nguy hiểm như phế cầu khuẩn, RSV (virus hợp bào hô hấp) – ước tính có khoảng 4,5 triệu ca liên quan đến RSV tại Việt Nam trong giai đoạn 2020-2025. Ngoài ra, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) cũng là một vấn đề nhức nhối, với tỷ lệ hiện mắc khoảng 4,2% ở người trên 40 tuổi, và hen suyễn chiếm khoảng 4,1% dân số.
Điều đáng báo động là những nhóm người đã có sẵn bệnh nền về phổi – như COPD, hen suyễn, hay người cao tuổi có bệnh lý mạn tính – thực chất đang ở trong trạng thái “Phế khí hư” trầm trọng hơn người bình thường. Lớp vệ khí của họ vốn đã mong manh, chỉ chờ một tác nhân nhỏ (như thời tiết thay đổi, chất lượng không khí kém, hay tiếp xúc với nguồn lây) là có thể bùng phát thành đợt cấp, dẫn đến nhập viện, thậm chí tử vong. Trong bối cảnh các bệnh viêm đường hô hấp cấp tính đang gia tăng, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng việc quản lý bệnh hô hấp hiện đại không thể chỉ tập trung vào điều trị các đợt cấp, mà đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện hơn, dựa trên đánh giá nguy cơ sớm trên tất cả các nhóm tuổi. Đối với bệnh nhân mắc các bệnh lý nền về phổi hoặc những người thể trạng suy yếu, việc theo dõi chất lượng không khí hàng ngày là vô cùng quan trọng. Khi chỉ số AQI (chất lượng không khí) ở mức xấu (151-200), người dân cần hạn chế tối đa các hoạt động ngoài trời, đặc biệt là vào giờ cao điểm nắng nóng. Đeo khẩu trang đúng cách khi ra đường, giữ ấm vùng cổ họng và ngực, vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý là những thói quen đơn giản nhưng có tác dụng bảo vệ “hàng rào” phổi vô cùng hiệu quả.
Vậy ba miền đất nước chúng ta sẽ đối mặt với những vấn đề sức khỏe gì và phải chăm sóc phế ra sao?
Người miền Bắc trong mùa hè Bính Ngọ chịu tác động “kép”: Nắng nóng kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8, xen lẫn những đợt không khí lạnh trái mùa và mưa dông bất chợt. Sự chênh lệch nhiệt độ đột ngột dễ gây sốc nhiệt, khiến cơ thể mất khả năng thích ứng. Lúc này, không chỉ Phế bị tấn công bởi nắng nóng, mà còn dễ bị cảm lạnh do thay đổi nhiệt độ đột ngột. Đây cũng là thời điểm lý tưởng cho các bệnh lây truyền qua đường hô hấp phát triển. Các bạn nên hạn chế ra ngoài trời trong khoảng thời gian 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều. Tránh di chuyển đột ngột giữa môi trường máy lạnh và ngoài trời nắng nóng. Trong phòng điều hòa, chỉ nên để nhiệt độ chênh lệch so với ngoài trời từ 5-7 độ C. Bắc Bộ có bốn mùa khá rõ, hè đến là nóng, nhưng cũng ẩm chẳng kém. Cái ẩm ấy kết hợp với hỏa khí tạo thành ôn dịch “thấp nhiệt”. Phế vốn ưa thanh tịnh, ghét ẩm ướt. Thế nên ở ngoài Bắc, sau những ngày nắng gắt, tôi thấy nhiều người ho đờm vàng, tức ngực, chán ăn. Lời khuyên dễ làm nhất là ngoài việc uống nước lá sen, nước đỗ đen để giải nhiệt, có thể thêm vài lát gừng tươi nướng vào trà. Gừng nướng có tính ôn, nhưng vị cay tán được thấp, lại giúp Phế bớt ẩm mà không làm tăng hỏa. Đồng thời, hạn chế ra đường vào lúc giữa trưa, bởi phế yếu rất dễ bị nhiệt xâm nhập qua đường miệng và mũi.
Người miền Trung hứng chịu khắc nghiệt nhất: Nắng miền Trung không chỉ gay gắt mà còn dội lên từ cát, từ đá. Nắng nóng gay gắt do El Niño kết hợp với “song hỏa” từ thiên thời càng làm tăng thêm sự khô nóng. Mọi người cần đặc biệt chú ý đến hệ hô hấp, bảo vệ đường thở bằng cách đeo khẩu trang khi ra ngoài, đặc biệt là trong những ngày nắng nóng cao điểm, để giảm hít phải bụi và tác nhân gây kích ứng. Bổ sung nước thường xuyên, nhưng uống từng ngụm nhỏ và uống nước ấm, tránh uống nhiều nước đá lạnh. Các món giải nhiệt như chè hạt sen, cháo đậu xanh, nước sắn dây… rất tốt nhưng cần hạn chế đá lạnh.
Người dân Nam Trung Bộ và Tây Nguyên sẽ phải đối mặt với đợt nắng nóng đến sớm và kéo dài. El Niño khả năng sẽ gây ra thiếu hụt lượng mưa và nguy cơ hạn hán nghiêm trọng, đặc biệt là tại khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Không khí nóng và khô sẽ làm miệng khô rát, mũi khô, ho khan từng cơn vào ban đêm, có người còn bị chảy máu cam nhẹ. Với họ, việc thanh phế kết hợp với thanh tâm là cấp bách hơn cả. Trường hợp này có thể dùng mạch môn, bách hợp hãm nước uống hằng ngày với lượng nhỏ 5-9g hoặc nấu chè lê ngân nhĩ kỷ tử. Đồng thời, cần chú ý vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý, bổ sung thực phẩm giàu vitamin C, kẽm và các chất chống oxy hóa.
Còn với người miền Nam, nơi khí hậu gần như hai mùa – mưa và nắng. Mùa hè Nam Bộ tuy nóng nhưng đi kèm với những cơn mưa bất chợt, làm nhiệt độ dịu đi nhanh chóng. Tuy vậy, "tam hỏa” năm Bính Ngọ vẫn khiến nhiều người Nam Bộ cảm thấy bức bối trong lồng ngực, người mệt bơ phờ, chân tay không muốn nhấc lên. Đặc biệt, người dân ở đây có thói quen uống nước đá, nước ngọt lạnh suốt ngày để giải nhiệt. Nhưng Bs Thương Yêu xin nhắc rằng: lạnh đột ngột sẽ gây thương tổn cho dương khí của tỳ vị, thổ sinh kim, Tỳ thổ yếu thì Phế kim càng yếu. Vì thế, với người Sài Gòn và các tỉnh phía Nam, chúng ta có thể thay nước đá lạnh bằng trà tang diệp (lá dâu), chè lê bách hợp ý dĩ, trà la hán quả vừa dễ uống vừa bảo vệ được phế khí. Các cô chú có thời gian tập luyện thì buổi sáng nên tập thở nhẹ nhàng, hít vào bằng mũi thật sâu, thở ra bằng miệng chậm rãi, để đào thải cái nhiệt ứ đọng trong Phế.
Trong những ngày hè nóng như đổ lửa, khi cơ thể báo hiệu sự mệt mỏi, hụt hơi, tự hãn hay những cơn ho khan cứ dai dẳng thì xoa bóp bấm huyệt chính là phương pháp dễ thực hiện và an toàn, giúp điều hòa khí huyết, tăng cường chức năng hô hấp và bảo vệ phổi trong những ngày nắng nóng. Có những huyệt này mọi người có thể tham khảo:
🌟 Huyệt Thái Uyên (trên cổ tay): Các tài liệu cổ phương Đông cho biết, huyệt Thái Uyên thuộc kinh Phế, có tác dụng bổ khí rất tốt cho những người phế khí hư. Hàng ngày, chỉ cần dùng ngón tay cái day nhẹ vào điểm lõm ở cổ tay, nơi có mạch đập, cơ thể sẽ được tiếp thêm năng lượng.
🌟 Huyệt Trung Phủ (trước ngực): Day ấn huyệt này giúp thông phế khí, làm dịu những cơn ho và cảm giác tức ngực.
🌟 Huyệt Phế Du (trên lưng): Đây là huyệt quan trọng của phổi, dùng để giải biểu, tuyên phế, rất hiệu quả trong điều trị các bệnh lý hô hấp. Không bấm trực tiếp? Có thể chườm ấm hoặc đắp một chiếc khăn nóng lên vùng này mỗi tối để phổi được thư giãn.
🌟 Huyệt Hợp Cốc (trên tay): Đây là “vị cứu tinh” kinh điển cho những cơn đau đầu hay cảm giác bứt rứt do thời tiết oi bức. Day ấn huyệt Hợp Cốc trong khoảng 1 phút mỗi bên với lực vừa phải sẽ giúp cơ thể dễ chịu hơn rất nhiều.
🌟 Huyệt Phong Trì (sau gáy): Nằm ở chỗ lõm giữa cơ cổ và chân tóc, dưới xương chẩm. Day hai ngón tay cái vào huyệt Phong Trì trong 1-2 phút mỗi ngày sẽ giảm cảm giác choáng váng, căng cứng vùng vai gáy khi trời nóng bức.
🌟 Huyệt Nội Quan (trong cổ tay): Cách nếp gấp cổ tay khoảng 2 khoát ngón tay. Khi cảm thấy hồi hộp, tim đập nhanh hay buồn nôn, hãy day nhẹ huyệt này để “trấn an” cơ thể.
Khi thực hiện, cần day ấn với lực vừa phải, cảm giác hơi tê tức là được, mỗi huyệt khoảng 1-3 phút. Tuyệt đối tránh bấm huyệt khi vừa ăn no hoặc quá đói, và ngừng ngay nếu thấy đau nhói hoặc khó chịu. Phụ nữ có thai cần hết sức thận trọng. Những trường hợp sốt cao, da vùng bấm bị tổn thương hoặc có bệnh lý về máu không nên tự ý thực hiện nhé!
Cuối cùng, mùa hè năm Bính Ngọ kết hợp với El Niño khiến tình trạng “tam hỏa” rất cực đoan cho sức khoẻ. Lúc này, chúng ta cần lắng nghe cơ thể mình và đừng chủ quan trước sự thay đổi bất thường của thời tiết, như vậy mới giúp bản thân và gia đình dễ dàng vượt qua giai đoạn này và có một mùa hè khỏe mạnh, đầy năng lượng😉🌷❤️
Nguồn: Bác sĩ Thương Yêu
