13/02/2026
Chiều hai mươi tám Tết, thành phố bỗng trở nên nghiêm trang một cách khả nghi. Người ta nói năng nhỏ lại, đi đứng khẽ khàng hơn, như thể chỉ sơ ý một bước là dẫm phải… khoản phải thu.
Những con nợ cuối năm thường mang vẻ mặt rất đặc biệt: vừa hiền như bụt, vừa nhanh như sóc. Họ có khả năng biến hóa kỳ diệu: từ những ông chủ hào sảng ký hợp đồng mua máy móc giữa năm, thành những triết gia trầm tư bàn về “chu kỳ thị trường” vào tháng chạp. Họ nhắc đến “dòng tiền” bằng giọng tha thiết như nhắc đến vận mệnh quốc gia.
Ông Phúc – chủ một xưởng ép dầu thực vật nức tiếng một thời – chính là điển hình tiêu biểu cho loại người ấy.
Giữa năm, ông đầu tư thêm hai máy ép trục vít, công suất nghe đâu năm chục ký một giờ, tiếng máy chạy ầm ầm như sấm mùa hạ. Ông nói về tầm nhìn dài hạn, về giá trị gia tăng từ bã dầu, về chiến lược chiếm lĩnh thị trường. Ai nghe cũng tưởng trước mắt mình là một nhà công nghiệp tầm vóc.
Nhưng đến cuối năm, khi giá nguyên liệu tăng, hàng tồn còn chất đống trong kho, còn tiền thì nằm đâu đó trong ví của khách sỉ chưa kịp “xoay vòng”, ông Phúc bỗng trở nên… khiêm nhường lạ.
Từ đầu tháng chạp, xưởng vẫn chạy, nhưng ông thì ít xuất hiện ở văn phòng. Ông bảo đang “tối ưu hóa chiến lược tài chính”. Thực ra, ông tối ưu hóa đường thoát hiểm. Cổng trước có thể có người đòi tiền bao bì. Cổng sau có thể có người nhắc khoản vay mua motor. Thế là ông chọn ở trong phòng điều hành, nơi có cửa sổ nhìn ra cánh đồng – lối thoát cuối cùng nếu cần thiết.
Một buổi sáng, khi tiếng máy ép đang rền vang như chứng thực sự thịnh vượng, ông nghe tiếng xe dừng trước cổng. Tim ông thắt lại như trục vít bị kẹt hạt.
Bước vào là anh Thành – nhà cung cấp nguyên liệu. Anh cười rất tươi. Nụ cười ấy mới thật là đáng suy nghĩ. Nó không gay gắt, không trách móc. Nó hiền hòa như một lời chúc Tết sớm, nhưng trong ánh mắt có lấp lánh con số.
— Cuối năm rồi, em ghé anh thu xếp chút công nợ…
Ông Phúc lập tức chuyển sang giọng điệu của một nhà kinh tế học. Ông phân tích xu hướng thị trường dầu thực vật toàn cầu, nhắc đến biến động giá nông sản, rồi nói đến chữ “hợp tác lâu dài”. Ông khẳng định: sau rằm tháng Giêng, khi hàng xuất đi, tiền về như nước, anh Thành sẽ là người được ưu tiên thanh toán đầu tiên.
Anh Thành gật đầu, tay vẫn vuốt ve cuốn sổ công nợ như vuốt một con mèo ngoan. Hai người bắt tay nhau rất chặt, như thể cái bắt tay ấy có thể thay cho một khoản chuyển khoản.
Ở góc khác của xưởng, bà kế toán ngồi cộng trừ nhân chia mà sắc mặt tái nhợt hơn cả dầu chưa lọc. Bà biết rõ dòng tiền hiện tại không chảy, nó chỉ… thấm. Thấm vào hàng tồn, thấm vào những khoản phải thu, thấm vào hy vọng mơ hồ của ông chủ.
Những con nợ cuối năm như ông Phúc thường rất trọng chữ “tình”. Họ biếu chủ nợ chai dầu nguyên chất ép lạnh, kèm lời chúc an khang. Họ nói rằng tiền bạc chỉ là phương tiện, còn uy tín mới là tài sản. Song lạ thay, uy tín ấy luôn cần… gia hạn thêm một tháng.
Người ta thấy ông Phúc siêng đi chùa hơn. Ông cầu cho giá dầu tăng, cầu cho khách hàng sớm thanh toán, và cầu cho các chủ nợ “thông cảm hoàn cảnh”. Ông thắp nhang khấn tổ tiên, xin chứng giám cho lòng thành của một người làm ăn lương thiện – dù cái lòng thành ấy đang mắc kẹt đâu đó giữa bảng cân đối kế toán.
Rồi giao thừa đến. Pháo hoa bắn lên trời, rực rỡ và chóng tàn như những bản kế hoạch lợi nhuận đầu năm. Ông Phúc nâng chén rượu, chúc năm mới phát tài. Trong kho, những bao bã dầu vẫn xếp cao như một lời nhắc nhở thầm lặng.
Các chủ nợ sau khi phát lì xì cho con cháu, lại mở sổ, ghi chú nhỏ: “Qua Tết ghé xưởng ép dầu.”
Và thế là mùa xuân đến, mang theo hy vọng, mang theo cả những cuộc hẹn sau rằm. Cỗ máy ép dầu lại quay. Ông Phúc lại nói về tương lai. Chỉ có một điều không thay đổi: thời gian vẫn chạy đều như trục vít, không cho ai khất, cũng chẳng ép ai nhanh – nhưng cuối cùng, nợ vẫn phải trả, việc vẫn phải làm .
