29/05/2026
Community awareness in prevention and early recognition of vascular events coupled with health professional’s Early Intervention in heart attack (STEMI) , Stroke and Peripheral arterial disease reduces the burden on family and community due to stroke , amputations and advanced heart failure.
ከደም ስር መጥበብ እስከ ጋንግሪን መንስኤዎችና ቅድመ ጥንቃ ::
ጋንግሪን በደም ዝውውር እክል (መታቀብ) ምክንያት የሰውነት ክፍል (በተለይ እጅ ወይም እግር) ሲሞት የሚከሰት አደገኛ የጤና ችግር ነው። የደም ስር ሙሉ ለሙሉ ወይም በከፊል ሲዘጋ፣ ወደ ታችኛው የሰውነት ክፍል የሚሄደው ደም ይቋረጣል።
ደም የማይደርሰው የሰውነት ክፍል ኦክስጅን እና አልሚ ምግቦችን ስለሚያጣ ሴሎቹና ቲሹዎቹ (ጡንቻ፣ ቆዳ፣ ነርቭ)መሞት ይጀምራሉ፤ ይህም ወደ ጋንግሪንነት ያመራል። ይህ ችግር ልብ ላይ ሲከሰት የልብ ድካም፣ አንጎል ላይ ሲከሰት ስትሮክ፣ እግር ላይ ሲከሰት ደግሞ ጋንግሪን ያስከትላል።
የደም ስር መዘጋት ሲታሰብ በቀጥታ ወደ አእምሮ የሚመጣው የልብ ሕመም ወይም ስትሮክ (የአንጎል ደም ስር መዘጋት) ናቸው፡፡ ይህ የደም ስር መጥበብና መዘጋት እግር እና እጅ ላይ በሚከሰትበት ጊዜ ‹‹ጋንግሪን›› የተሰኘውንና የሰውነት አካልን እስከ ማጣት የሚያደርሰውን አስከፊ አደጋ ሊያስከትል ይችላል፡፡
ጋንግሪን በአካል ላይ ሙሉ ለሙሉ የደም ዝውውር ሲቋረጥና ኦክስጅን ሲታጣ የሚከሰት የሴሎች መሞት ሂደት ነው። በኢትዮጵያ በአብዛኛው ለእግር መቆረጥና ለጋንግሪን መከሰት ዋነኛው ምክንያት ሳይታወቅ የሚቆይ ወይም በአግባቡ የማይታከም የስኳር በሽታና የደም ስር መደደር ነው።
ይህ ጽሑፍ በድንገትና ቀስ እያሉ የሚመጡ የጋንግሪን ዓይነቶችን፣ ሰውነት አስቀድሞ የሚሰጣቸውን ማሳሰቢያ ምልክቶች እና አካልን ከአደጋ እንዴት መታደግ እንደሚቻል ያብራራል፡፡ ለዚህም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጤና ሳይንስ ኮሌጅ ጥቁር አንበሳ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል መምህርና የቀዶ ጥገና ሐኪም ፕሮፌሰር ነብዩ ስዩም የሰጡንን ማብራሪያ እንደሚከተለው አቅርበነዋል፡፡
የደም ስር መዘጋት እና ጋንግሪን
ጋንግሪን በደም ዝውውር መታቀብ ወይም በደም ዝውውር እክል ምክንያት የሚመጣ ችግር ነው። ጋንግሪን በትርጉሙ ከሰውነት ክፍል እጅ፣ እግር ወይም ሌላው የሰውነት አካል ሙሉ ለሙሉ የደም ዝውውር ሲያጣ፣ በተለያዩ ምክንያቶች የደም ዝውውሩ ሲታቀብ፣ ደም ስር ሲዘጋ ወይም እንደ ኢንፌክሽን ባሉና በሌላ ጉዳት ምክንያቶች የደም ስር ሲመታ የደም ዝውውር ሲጎዳ የሚደርስ የበሽታ ዓይነት ነው።
ከጋንግሪን በፊት ብዙ ምልክቶች አሉ። ጋንግሪንን የሚያመጡት በድንገት የሚከሰቱም አሉ፣ ቀስ እያሉም የሚመጡ አሉ፡፡ በተለያዩ ምክንያቶች ሊከሰት ይችላል። በድንገተኛ የሚከሰቱት በአብዛኛው በደም መርጋት ምክንያት ነው።
የደም ቧንቧ ውስጥ ደም ሲረጋ ወይም አንዳንድ ጊዜ ትልልቅ የደም ስሮች ሲዘጉ ጋንግሪን ሊያመጡ ይችላሉ፡፡ ነገር ግን ብዙ ጊዜ የተለመደው ምክንያት ደም መርጋት ነው። በደም ስር ውስጥ ደም መርጋት ወይም የረጋ ደም ከሌላ ቦታ መጥቶ አንድ የደም ስር ሲዘጋ የሚከሰት ነው።
ብዙ ጊዜ ደም የሚረጋው ልብ ውስጥ ነው፡፡ የረጋው ደም ከልብ ውስጥ ይሄድና በአንድ የደም ስር ውስጥ ይቀመጣል። ለምሳሌ የግራ ወይም የቀኝ እግር ውስጥ ይገባና ወደ ታች ያለውን የደም ፍሰቱን ሲዘጋው ከዛ በታች ያለው ክፍል ኦክስጅን እና ሌሎች ምግቦችን ያጣል። በዚያን ጊዜ ጋንግሪን ይከሰታል ማለት ነው።
ሂደቱ ሙሉ ለሙሉ ወይም በግማሽ መዘጋት ሊሆን ይችላል። ሙሉ ለሙሉ ሲዘጋ አጣዳፊ ሆኖ ቶሎ ጡንቻው፣ ቆዳው፣ አጥንቱ፣ ነርቩ ተጎድቶ ወደ ጋንግሪን ሊሄድ ይችላል። ነገር ግን በከፊል ሲዘጋ ጊዜ ሊሰጥ ይችላል፣ አሳሳችም ነው። ሰዎች ሌላ ነገር እየመሰላቸው በሙቀት በወጌሻ ለመታሸት ይሞክራሉ፡፡ በአብዛኛው ወደ ሕክምና የሚመጡት ችግር ውስጥ ከገቡ በኋላ ነው፡፡
ሙሉ ለሙሉ ሲሆን ግን ምልክት የሚሰጠው ቶሎ ነው። እግር መደንዘዝ ይመጣል፣ ከለር መቀየር ይታያል፣ ማንቀሳቀስ ይቸገራሉ እና ሲነካም ምንም አይሰማም። እንደዚህ ዓይነት ምልክት ሲኖራቸው ቶሎ ይመጣሉ። ግን በዚህ ደረጃ ሲደርስ ለማከም አስቸጋሪ ይሆናል፡፡
ዋናው ሕክምና የሚሆነውም የተጎዳውን አካባቢ ማስወገድ ይሆናል። ጋንግሪን የሆነ አካባቢ በጣም ትንሽ እንደጣትና መሰል አካባቢ ከሆነና ኢንፌክሽን ከሌለው ራሱ እንዲወድቅ ጊዜ ይሰጠዋል። ነገር ግን የተጎዳው ትልቅ አካል ከሆነ በሕክምና ማስወገድ ግድ ይላል፡፡ ይሄ ድንገት የሚከሰተው የደም ስር መዘጋት ሲሆን ነው።
ሌላው ቀስ እያለ በጊዜ ሂደት የሚከሰት ብዙ ጊዜ ተላላፊ ያልሆኑና አሁን የጤና ሚኒስቴርም ትኩረት የሰጣቸው በሽታዎች ናቸው፡፡ ለደም ስር መዘጋት ከፍተኛ አጋላጭ የሚሆኑት እንደ ስኳር፣ የደም ግፊት፣ ኮሌስትሮል ዓይነቶችና ሲጋራ ማጨስ ናቸው።
በእነዚህ ምክንያት የደም ስሩ መደደርና መወፈር ኮሌስትሮል እየተከማቸበት ደም ስሩ እየጠበበ ይመጣና መጨረሻ ላይ ቀስ እያለ ይዘጋል፡፡ እነዚህ ስር እየሰደዱ (chronic) በሚባሉ ቀስ እያሉ የሚመጡ ናቸው። በአብዛኛው ጋንግሪን የሚከሰተውም በክሮኒኮቹ ነው።
አብዛኞቹ እድሜያቸውም የገፋ ከሃምሳ ዓመት ከስልሳ ዓመት በላይ የሆኑ ናቸው። ወጣት ላይ ደግሞ የሚከሰተው ሲጋራ በብዛት የሚያጨሱ ሰዎች ላይ ነው። የሚያመጣው ችግርም የደም ስር መደደር ነው፡፡ የደም ስሩ ይቆጣል እየደደረ ይመጣና ሊዘጋም ይችላል።
እነዚህ ደም ግፊት፣ ኮሌስትሮል፣ ስኳር ግን የደም ስሩ መደደርና መወፈር ይመጣና ኮሌስትሮል እየተከማቸ ወደ ታች የሚወርደውን ደም ስር ይጎዳዋል። ወደታች የሚወርደው ደም በቂ ባልሆነ ጊዜ እግሩ የምግብና የኦክስጅን እጥረት ሲያጥረው መጀመሪያ ቁስለት ይጀምራል፡፡
ከቁስለትም በፊት የሚሰጣቸው ምልክቶች አሉ። የፀጉሩ መፈርፈር፣ ቆዳው ማብለጭለጭ ይጀምራል፣ ጥፍሩ መቡነን ወይም መፈርፈር ይጀምራል። እግር መቅላት፣ ወደታች ሲያንጠለጥሉት መቅላት፣ ወደ ላይ ሲያደርጉት ደግሞ መንጣት ዓይነት ምልክቶች ይሰጥና ቀስ እያለ ቁስለት ያመጣል ከቁስለት በኋላ ጋንግሪን ያመጣል፡፡
ቁስል ኢንፌክትድ ይሆናል፤ በሽታው እየተባባሰ ወይም ቁስሉ ይሰፋና ወደ ጋንግሪንነት ይቀየራል፡፡ የደም ዝውውሩ በቂ ደም ካላገኘ ወይም በሕክምና ካልተረዳ ጋንግሪን ይመጣል፡፡ ይሄ በአብዛኛው የሚከሰተው ስኳር ታማሚዎች ላይ ነው። ሌላ ሀገር ሃምሳ ዓመትና አርባ ዓመት ሲሞላ ማንኛውም ሰው ስኳር ምርመራ ያደረጋል፡፡
በኢትዮጵያ በአብዛኞቹ ታማሚዎች ሆስፒታል እንደዚህ ዓይነት ችግር ይዟቸው ሲመጡ ነው ተመርምረው ስኳራቸው ከፍተኛ እንደሆነ የሚታወቀው፡፡ ዘግይተው ሲመጡ ስኳሩንም ኢንፌክሽኑንም ለመቆጣጠር ያስቸግራል፡፡ ደም ስሩም በጣም የተጎዳ ይሆናል፡፡
በአብዛኛው ዓለም ላይ እግር የሚያስቆርጥ ጋንግሪን የሚያመጣው የስኳር በሽታ ነው። የስኳር በሽታን በትክክል መቆጣጠር ያስፈልጋል፡፡ ሐኪሞች ጋር ቀርቦ ወቅታዊ የሆነ ምርመራ ያስፈልገዋል፡፡
ከምርመራውም በኋላ ከስኳር ጋር ተያይዘው ሊመጡ የሚችሉ የእግርና የእጅ እንዲሁም ከልብና ከአንጎል ውጪ ያሉ ደም ስሮች መታወክ ምርመራ ማድረግ ይገባል፡፡ የልብና የአንጎል ደም ስር ምርመራ ማድረግም ያስፈልጋል።
የልብ ድካም የሚባለው ወይም ኤም አይ ማዮካርዲያል ኢንፋርክሽን በአብዛኛው አንጎልም ላይ ስትሮክ የሚያመጣው የደም ስር ጥበትና ደም መርጋት ነው። እነዚህ ነገሮች ልብም አንጎልም ላይ የሚከሰተው እግር ላይ ሲከሰት ጋንግሪን ያመጣል፤ ልብ ላይ ሲከሰት የልብ ድካም ያመጣል፡፡ አንጎል ላይ ሲከሰት ደግሞ ስትሮክ ያመጣል።
በሽታውን ለመከላከል ወቅቱን የጠበቀ የስኳር ሕመም ክትትልና ሕክምና ያስፈልጋል፡፡ የደም ግፊትም እንደዛው፡፡ ኮሌስትሮልም፣ ሲጋራ ማጨስ ማስወገድ፣ አካላዊ እንቅስቃሴ ማድረግ ይገባል፡፡እድሜ ከ40 ዓመት በላይ ወይም ስኳር፣ ግፊት ኮሌስትሮል ያለባቸው ሰዎች በሳምንት አራት ወይም አምስት ቀን ከ40 ደቂቃ እስከ አንድ ሰአት ያህል አካላዊ እንቅስቃሴ እንዲያደርጉ ይመከራል።
ገፍቶ ከሄደ ደግሞ መድኃኒቶች አሉ፤ በሽታው ከጀመረ ወይም አጋላጭ ምክንያት የሚባሉት እንደ ስኳር፣ ግፊት፣ ኮሌስትሮል በሽታዎች ካሉ የሚወሰዱ መድኃኒቶች አሉ። ደም እንዳይረጋ የሚከላከል የአስፕሪን ዘሮች አንታይ ፕላትሌትን መውሰድ ያስፈልጋል፣ ኮሌስትሮል የሚቀንሱ መድኃኒቶች ስታቲን የሚባሉት በጣም ውጤታማ እንደሆኑ ጥናቶች ያሳያሉ፡፡
የልብ ድካምን በመከላከል ስትሮክን በመከላከልና ጋንግሪንን በመከላከል ደረጃ በጣም ጥሩ አስተዋጽኦ እንዳላቸው ይነገራል፡፡ ከሐኪሞች ጋር ክትትል ሲደረግ ስኳርና ግፊት ያለበትን ሰው ሁሉም ያው ኮሌስትሮላቸው እየታየ ወይም እድሜ እየታየ አስፕሪንና የኮሌስትሮል መድኃኒቶች እንዲጀምሩ ይደረጋል፡፡
ጥሩ ውጤት አለው፡፡ የመከላከል አቅሙም በጣም ጥሩ እንደሆነ ይነገራል፡፡ የተለያዩ ጥናቶች ይሄንን ያሳያሉ፡፡ በሽታው በተለይ ክሮኒክ በሚባለው ቀስ እያለ ጊዜ ወስዶ በኮሌስትሮል መዘጋት ሲመጣ ምልክቶቹ የቆዳ መለስለስና የማብለጭለጭ፣ ፀጉሩ ከእግር ላይ መውደቅ፣ ጥፍሮች መፈርፈር ይጀምራሉ፡፡
እንደዚህ ዓይነት ለውጦች ሲኖሩ ሕክምና ማግኘት ያስፈልጋል፡፡ እንደዚህ ዓይነት ምልክቶች ወይም አጋላጮቹ ማለትም ስኳር፣ ግፊት፣ ኮሌስትሮል፣ ሲጋራ ማጨስ ያሉ ነገሮች ሲኖሩ በጊዜ ስሮችን ምርመራ ማድረግ ያስፈልጋል።
