21/12/2025
આયુર્વેદ અનુસાર પથરી (અશ્મરી / मूत्राश्मरी) થવાના ઘણા કારણો જણાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્યત્વે દોષદૂષ્ય વૈકલ્ય (વાત-પિત્ત-કફનું અસંતુલન), આહાર અને જીવનશૈલી તેના માટે જવાબદાર ગણાય છે.
આયુર્વેદ મુજબ પથરી થવાના મુખ્ય કારણો
1️⃣ કફ દોષનું વધવું
કફ વધવાથી મૂત્રમાં ચીકાશ વધી જાય છે, જેના કારણે ખનિજ તત્વો એકઠાં થઈ પથરી બને છે.
2️⃣ અપાચ્ય આહાર અને અગ્નિમંદ્ય
જઠરાગ્નિ મંદ થવાથી અપૂરું પચેલું દ્રવ્ય (આમ) બને છે, જે પથરી રચનાનું મૂળ કારણ બને છે.
3️⃣ વધુ ખાટું, ખારું અને ભારે ભોજન
દહીં, પનીર, વધારે મીઠું, તળેલું-ભાજેલું, માંસાહારનું અતિ સેવન પથરીને આમંત્રણ આપે છે.
4️⃣ ઓછું પાણી પીવું
મૂત્રનું પ્રમાણ ઓછું થતાં તેમાંના ક્ષારો એકઠાં થઈ પથરી બનાવે છે.
5️⃣ મૂત્રને લાંબા સમય સુધી રોકી રાખવું
વેગ ધારણ (મૂત્રવેગ રોકવો) અશ્મરીનું મહત્વનું કારણ છે.
6️⃣ બેઠાડુ જીવનશૈલી અને વ્યાયામનો અભાવ
શરીરમાં સ્થિરતા વધે છે અને દોષોનું શોષણ થતું નથી.
7️⃣ વારંવાર મૂત્રમાર્ગ સંક્રમણ (UTI)
મૂત્રમાર્ગમાં દૂષણ થવાથી પથરી રચનાની પ્રક્રિયા ઝડપથી થાય છે.
8️⃣ વંશપરંપરાગત કારણો
કેટલાક લોકોને કુટુંબમાંથી પથરી થવાની પ્રકૃતિ મળે છે.
આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ
“કફપ્રધાન દોષદૂષ્ય સંમૂર્ચ્છનથી અશ્મરી ઉત્પન્ન થાય છે”
(સુશ્રુત સંહિતા)
©®રાજવૈદ્ય પ્રભાશંકર નાનભટ્ટ આયુર્વેદ ઔષધિ કેન્દ્ર,ગઢડા સ્વામીના, whatsapp 9033066967.
🌿 આયુર્વેદ મુજબ પથરીના પ્રકાર (અશ્મરી ભેદ)
1️⃣ વાતજ અશ્મરી
કારણ: વાત દોષનું વધવું
લક્ષણો:
તીવ્ર, ચૂભતો દુખાવો
કમર, મૂત્રાશય અને પેટના નીચેના ભાગમાં પીડા
મૂત્ર કરતી વખતે કષ્ટ
મૂત્ર ઓછું આવવું
પથરીનો સ્વરૂપ:
સૂકી, ખડબડિયું, અસમાન સપાટીવાળી
2️⃣ પિત્તજ અશ્મરી
કારણ: પિત્ત દોષનું વધવું
લક્ષણો:
મૂત્રમાં બળતરા
પીળું અથવા લાલચટ મૂત્ર
મૂત્રમાં રક્ત આવવું
તરસ વધારે લાગવી
પથરીનો સ્વરૂપ:
લાલ, પીળાશવાળી, ગરમ સ્પર્શ
3️⃣ કફજ અશ્મરી
કારણ: કફ દોષનું વધવું
લક્ષણો:
ભારેપણું અને સુસ્તી
ધીમો પરંતુ સતત દુખાવો
મૂત્રમાં ચીકાશ
પથરી ધીમે ધીમે મોટી થવી
પથરીનો સ્વરૂપ:
સફેદ, મસૃણ, ગોળ અને ભારે
4️⃣ શુક્રજ અશ્મરી
કારણ: શુક્ર દૂષણ (મુખ્યત્વે પુરુષોમાં)
લક્ષણો:
મૂત્ર સાથે વીર્ય સ્રાવ
મૂત્ર કરતી વખતે પીડા
જાતીય કમજોરી
પથરીનો સ્વરૂપ:
સ્નિગ્ધ, સફેદ અને નરમ
📖 આયુર્વેદ ગ્રંથ સંદર્ભ
સુશ્રુત સંહિતામાં અશ્મરી રોગને ગંભીર ગણવામાં આવ્યો છે અને યોગ્ય આહાર-વિહાર તથા ઉપચાર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
©®રાજવૈદ્ય પ્રભાશંકર નાનભટ્ટ આયુર્વેદ ઔષધિ કેન્દ્ર,ગઢડા સ્વામીના, whatsapp 090330 66967
