23/10/2025
*ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ - ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ*
1️⃣ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਇੱਕ ਵਾਇਰਸ Chikungunya Virus (CHIKV) ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਛਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1952 ਵਿੱਚ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ (ਅਫਰੀਕਾ) ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਨਾਮ "Chikungunya" ਪਿਆ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਦੀ ਮਕੋਂਡੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “kungunyala” ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - “ਉਹ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁੱਬਾ ਕਰ ਦੇਵੇ” - ਦਰਅਸਲ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਇੰਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਝੁਕ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
2️⃣ ਫੈਲਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ (Mode of Transmission)
ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ,ਇਹ ਸਿਰਫ਼ Aedes ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੱਛਰਾਂ - Aedes aegypti ਅਤੇ Aedes albopictus - ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੱਛਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਡੇਂਗੂ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮੱਛਰ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਟਦੇ ਹਨ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ)।ਇਹ ਮੱਛਰ ਖੜੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ (ਜਿਵੇਂ ਗਮਲੇ, ਕੂਲਰ, ਬਾਲਟੀ, ਟਾਇਰ, ਬੋਤਲਾਂ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3️⃣ ਲੱਛਣ (Clinical Features)
ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਹੈ - ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਦਰਦ। ਬੁਖਾਰ 102–104°F ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਗੋਡਿਆਂ, ਗੁੱਟ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟਣਾ, ਥਕਾਵਟ ਸਿਰਦਰਦ, ਉਲਟੀ, ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ, rash ਆਦਿ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
4️⃣ ਆਮ ਕਰਕੇ 5-7 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਲੱਛਣ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲੱਗਭਗ 33% ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਸੋਜਾ ਤੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ-ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਜਾਂ ਮਹੀਨੇ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। 5-10% ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਜੋੜ ਦਰਦ ਚੱਲ ਸਕਦੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗਠੀਏ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗਠੀਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5️⃣ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਅਤੇ ਡੇਂਗੂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ :
ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਾਇਰਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੱਛਰ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਡੇਂਗੂ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਡੇਂਗੂ ਦੇ ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।
ਦੂਜਾ, ਡੇਂਗੂ ਵਿੱਚ ਪਲੇਟਲੈਟ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6️⃣ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਦੇ ਟੈਸਟ: ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਡੇਂਗੂ ਤੋਂ ਫ਼ਰਕ ਦੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਖੂਨ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟੈਸਟ:
1. CHIKV RT-PCR Test: ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਿੱਧੇ ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਮ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
2. IgM / IgG ਅਧਾਰਤ ELISA ਜਾਂ ਕਾਰਡ ਟੈਸਟ:
IgM ਐਂਟੀਬਾਡੀ 5ਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਟੈਸਟ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। IgG ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਈ ਕਾਹਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰੇਕ ਟੈਸਟ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਨਾ ਕਰਵਾਓ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਂਗੂ ਅਤੇ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਦੇ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਟੈਸਟ 6-7ਵੇਂ ਦਿਨ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਡੇਂਗੂ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
7️⃣ ਇਲਾਜ (Treatment)
ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
🚫 ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਇਰਲ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਾ ਖਾਓ ਜੀ।
1. ਬੁਖਾਰ ਲਈ:
Paracetamol (500–650 mg) ਹਰ 6 ਘੰਟੇ ’ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ।
2. ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਲਈ:
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ painkillers (ਜੇ Platelet ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਣ), ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿਕਾਈ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਹਾਈਡਰੇਸ਼ਨ:
ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ, ਜੂਸ, ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਣੀ, ORS। ਬਾਕੀ ਜੇਕਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਟੀ / ਜੀਅ ਕੱਚਾ, ਪੇਟਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਘਰਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਖੁਰਾਕ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਉਲਟੀ, ਜੀਅ ਕੱਚਾ, ਪੇਟਦਰਦ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
4. ਆਰਾਮ (Rest): ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਦਿਓ।
8️⃣ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ (Complications)
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ (chronic arthritis) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੋਜਿਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਦ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਗਠੀਏ ਵਾਂਗ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਊਰੋਲੌਜਿਕਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (encephalitis, myelitis) - ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
9️⃣ ਬਚਾਅ (Prevention)
ਚਿਕਨਗੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਹ ਹੈ।
ਮੱਛਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ:
ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਾਲੀ ਕਰੋ।
ਮੱਛਰਦਾਨੀ ਜਾਂ ਰਿਪੈਲੈਂਟ ਵਰਤੋ।
ਖਿੜਕੀਆਂ ’ਤੇ ਜਾਲੀ ਲਗਾਓ।
ਲੰਬੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ।
ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ’ਤੇ ਢੱਕਣ ਲਗਾਓ।
ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰ ਰੋਕੂ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ।
Dr. Sachin Goyal
096463 25577
Patiala