07/06/2026
*मृग नक्षत्र आणि दमा : नेमका काय संबंध? आयुर्वेद काय सांगतो?*
दरवर्षी मृग नक्षत्र सुरू होताच अनेक दमा, ऍलर्जी, सर्दी-खोकला आणि श्वसनविकार असलेल्या रुग्णांच्या तक्रारी वाढल्याचे दिसून येते. अनेकजण विचारतात, “मृग नक्षत्राचा दम्याशी काही संबंध आहे का?” याचे उत्तर समजून घेण्यासाठी हवामानातील बदल आणि आयुर्वेदाचा दृष्टिकोन जाणून घेणे आवश्यक आहे.
मृग नक्षत्राच्या काळात साधारणतः पावसाळ्याची सुरुवात होते. वातावरणातील तापमान कमी होऊ लागते, आर्द्रता वाढते आणि हवेत धूळ, बुरशी (फंगस), परागकण व इतर ऍलर्जन्सचे प्रमाण वाढते. हे घटक श्वसनमार्गांना संवेदनशील बनवतात. त्यामुळे दमा किंवा ऍलर्जी असलेल्या व्यक्तींना श्वास घेण्यास त्रास, छातीत घरघर, सतत खोकला, छातीत जडपणा यांसारख्या समस्या जाणवू शकतात.
आयुर्वेदानुसार मृग नक्षत्रात दमा का वाढतो?
आयुर्वेदात दम्याला “तमक श्वास” असे म्हटले आहे. या विकारामध्ये मुख्यतः वात आणि कफ दोष बिघडलेले असतात. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला वातावरणातील बदलांमुळे शरीरातील कफ वाढतो आणि वातदोषही प्रकोपित होतो. वाढलेला कफ श्वसनमार्गात अडथळा निर्माण करतो, तर वातामुळे श्वास घेण्यास त्रास होतो. परिणामी दम्याची लक्षणे तीव्र होऊ शकतात.
या काळात कोणती काळजी घ्यावी?
१. आहारात पथ्य पाळा
* थंड, फ्रिजमधील पदार्थ टाळा.
* दही, आईस्क्रीम, कोल्ड ड्रिंक्स यांचे सेवन कमी करा.
* गरम व ताजे अन्न खा. आहार हा हलका असू द्या.
* पावसाळ्यात पालेभाज्या शक्यतो टाळा.
* पाणी उकळून थंड करून पिण्याची सवय लावा.
* आले, हळद, तुळस, गूळ, मिरे, सुंठ, पिंपळी, लवंग, ओवा यांचा आहारात समावेश करा.
१. पावसात भिजणे टाळा
ओले कपडे जास्त वेळ अंगावर ठेवू नका. पावसात भिजल्यानंतर लगेच शरीर कोरडे करून उबदार कपडे घाला.
१. धूळ व ऍलर्जन्सपासून संरक्षण
धूळ, धूर, तीव्र सुगंध आणि बुरशी असलेल्या ठिकाणांपासून शक्यतो दूर राहा. आवश्यक असल्यास मास्कचा वापर करा.
१. नियमित व्यायाम आणि प्राणायाम
अनुलोम-विलोम, भ्रामरी यांसारखे प्राणायाम श्वसनसंस्था मजबूत करण्यास मदत करतात. मात्र तीव्र त्रास असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
१. आयुर्वेदिक उपचारांचा लाभ
रुग्णाच्या प्रकृतीनुसार वैद्यकीय सल्ल्याने नस्य, स्वेदन, वमन किंवा इतर पंचकर्म उपचार उपयुक्त ठरू शकतात. हे उपचार शरीरातील वाढलेला कफ कमी करून श्वसनमार्ग स्वच्छ ठेवण्यास मदत करतात.
मृग नक्षत्रामुळे थेट दमा होत नाही, परंतु या काळात होणारे हवामानातील बदल दम्याची आणि ऍलर्जीची लक्षणे वाढवू शकतात. योग्य आहार-विहार, नियमित काळजी आणि आयुर्वेदिक उपचार यांच्या मदतीने या समस्यांवर नियंत्रण ठेवता येते.
“मृग नक्षत्राच्या काळात श्वास घेण्यास त्रास, घरघर, खोकला किंवा ऍलर्जी वाढत असल्यास दुर्लक्ष करू नका. योग्य वेळी आयुर्वेदिक उपचार घेतल्यास त्रास नियंत्रणात ठेवता येऊ शकतो.” 🌿
श्री विश्वमाय आयुर्वेदिक नेत्रालय, पंचकर्म अँड आय रेटिना केअर रिसर्च सेंटर,
🏥टिळक स्मारक मंदिर समोर टिळक रोड, पुणे.
☎️9822574152/9604518008
