05/06/2026
*ਵੈਦ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ, ਡੀ. ਫਾਰਮੇਸੀ ਆਯੁਰਵੇਦਾ - ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਣਕਾਰੀ*
*1. ਵਾਤ ਦੋਸ਼ - ਹਵਾ + ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ*
*ਗੁਣ*: ਰੁੱਖਾ, ਠੰਡਾ, ਹਲਕਾ, ਸੂਖਮ, ਚਲ, ਖੁਸ਼ਕ, ਕਠੋਰ
*ਸਥਾਨ*: ਕੋਲਨ, ਪੇਡੂ, ਪੱਟ, ਕੰਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ
*ਕੰਮ*: ਸਾਰੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ, ਸਾਹ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਨਬਜ਼, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਨਿਕਾਸ
*ਵਾਤ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ*:
- ਜੋੜਾਂ 'ਚ ਕੜ-ਕੜ, ਦਰਦ, ਗੈਸ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ
- ਕਬਜ਼, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਡਰ ਲੱਗਣਾ, ਭੁੱਲਣਾ
- ਚਮੜੀ ਰੁੱਖੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਠੰਡੇ, ਭਾਰ ਘਟਣਾ
- ਨਬਜ਼: ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਟੇਢੀ-ਮੇਢੀ, ਤੇਜ਼, ਅਨਿਯਮਿਤ
*ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ*: ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼, ਗਰਮ-ਗਿੱਲਾ ਭੋਜਨ, ਘਿਉ, ਤਿਲ ਤੇਲ, ਅਦਰਕ, ਹਿੰਗ। ਠੰਡਾ, ਰੁੱਖਾ, ਬਾਸੀ ਭੋਜਨ ਅਪਥਯ।
*2. ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ - ਅੱਗ + ਪਾਣੀ ਤੱਤ*
*ਗੁਣ*: ਗਰਮ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਤਰਲ, ਹਲਕਾ, ਤੇਜ਼, ਬਦਬੂਦਾਰ
*ਸਥਾਨ*: ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ, ਪੇਟ, ਲੀਵਰ, ਤਿੱਲੀ, ਖੂਨ, ਅੱਖਾਂ, ਪਸੀਨਾ
*ਕੰਮ*: ਪਾਚਨ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਬੁੱਧੀ, ਚਮਕ
*ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ*:
- ਛਾਤੀ-ਪੇਟ 'ਚ ਜਲਣ, ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਲੂਜ਼ ਮੋਸ਼ਨ
- ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਪਸੀਨਾ ਬਹੁਤ
- ਮੂੰਹ 'ਚ ਛਾਲੇ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਦਾਣੇ, ਵਾਲ ਜਲਦੀ ਚਿੱਟੇ
- ਨਬਜ਼: ਡੱਡੂ ਵਾਂਗ ਉਛਲਦੀ, ਗਰਮ, ਤੇਜ਼
*ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ*: ਠੰਡਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੌੜਾ ਭੋਜਨ। ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਣੀ, ਧਨੀਆ, ਸੌਂਫ। ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਤਲਿਆ ਅਪਥਯ।
*3. ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ - ਧਰਤੀ + ਪਾਣੀ ਤੱਤ*
*ਗੁਣ*: ਭਾਰੀ, ਠੰਡਾ, ਚਿਕਨਾ, ਮਿੱਠਾ, ਸਥਿਰ, ਮੰਦ, ਨਰਮ
*ਸਥਾਨ*: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ, ਸਿਰ, ਜੋੜ, ਪੇਟ, ਚਰਬੀ, ਨੱਕ
*ਕੰਮ*: ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਤਾਕਤ, ਚਿਕਨਾਈ, ਇਮਿਊਨਿਟੀ, ਧੀਰਜ
*ਕਫ਼ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ*:
- ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ, ਆਲਸ, ਨੀਂਦ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਮੋਟਾਪਾ
- ਖੰਘ, ਬਲਗ਼ਮ, ਸਾਈਨਸ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ
- ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਮੂੰਹ ਮਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ, ਚਮੜੀ ਤੇਲ ਵਾਲੀ
- ਨਬਜ਼: ਹੰਸ/ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ, ਡੂੰਘੀ, ਸਥਿਰ
*ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ*: ਹਲਕਾ, ਗਰਮ, ਰੁੱਖਾ, ਕੌੜਾ-ਚਰਪਰਾ ਭੋਜਨ। ਸ਼ਹਿਦ, ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਹਲਦੀ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ, ਠੰਡਾ ਅਪਥਯ।
*ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ:*
ਗੱਲ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਕਫ਼
**ਸਰੀਰ** ਪਤਲਾ, ਲੰਮਾ ਦਰਮਿਆਨਾ ਮੋਟਾ, ਚੌੜਾ
**ਭੁੱਖ** ਕਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਦੇ ਘੱਟ ਤੇਜ਼, ਸਹਿਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਮੰਦ, 1 ਵਾਰ ਖਾ ਕੇ ਰੱਜ ਜਾਣ
**ਨੀਂਦ** ਘੱਟ, ਟੁੱਟਵੀਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਜ਼ਿਆਦਾ
**ਸੁਭਾਅ** ਚੰਚਲ, ਜਲਦੀ ਡਰੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਸ਼ਾਂਤ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ
**ਮੌਸਮ** ਠੰਡ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਗਰਮੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਨਮੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ
*ਖਾਸ ਨੋਟ*: ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਸਿਰਫ 1 ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਤ-ਪਿੱਤ, ਪਿੱਤ-ਕਫ਼, ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਯਾਨੀ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਜ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਵੇਲੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿ "ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ"।
ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਟਾਪਿਕ 'ਤੇ ਚਾਹੀਦਾ?
1. ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਮੁਤਾਬਕ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ?
2. ਹਰ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਪਥਯ-ਅਪਥਯ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਿਸਟ?
3. ਨਬਜ਼ ਦੇਖਣ ਦੇ ਨੁਕਤੇ?
4. ਕੋਈ ਖਾਸ ਬੂਟੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ?
🙏
