24/05/2026
Хүүхдийн давсны хэрэглээ: Чимээгүй боловч урт хугацааны эрсдэл
Хүүхдийн баяр болох гэж буйтай холбогдуулан цуврал зөвлөгөө хүргэж байгаа билээ. Энэ удаа давсны талаар зөвлөгөө оруулж байна.
Хүүхдийн хооллолтын талаар ярих үед ихэвчлэн сахар, хийжүүлсэн ундаа, түргэн хоол анхаарлын төвд ордог. Гэвч хүүхдийн эрүүл мэндэд урт хугацаанд нөлөөлдөг чимээгүй эрсдэлийн нэг нь натри буюу давсны хэт хэрэглээ юм. Хүүхдийн бөөр, судас, амтлах мэдрэхүй нь насанд хүрэгчдийнх шиг бүрэн ачаалал даах хэмжээнд хөгжөөгүй байдаг тул насанд хүрэгчдийн “ердийн” мэт санагдах давсны хэрэглээ хүүхдийн биед харьцангуй өндөр ачаалал болдог.
Давс гэж яг юуг хэлж байна вэ?
Хоолны давс нь натри (Sodium) болон хлор (Chlorine)-ын нэгдэл болох NaCl юм.
Натри нь бие махбодод:
• шингэний тэнцвэрийг зохицуулах
• мэдрэлийн сэрэл дамжуулах
• булчингийн агшилт
• хүчил-шүлтийн тэнцвэрийг хадгалах зэрэг маш чухал үүрэгтэй.
Гэвч хүний биед шаардлагатай натрийн хэмжээ харьцангуй бага байдаг. Өнөөдөр хүүхдүүдийн хувьд асуудал нь зөвхөн хоолондоо давс нэмэхдээ биш, харин үйлдвэрийн аргаар хэт боловсруулсан хүнсээр дамжин “далд натри” хэт их авч байгаа явдал юм. Өөрөөр хэлбэл зарим хүүхэд давслаг амт хүчтэй мэдрэгдэхгүй байсан ч өдөрт авах зохистой хэмжээнээсээ давсан натри авч байх тохиолдол түгээмэл байдаг.
ДЭМБ болон Монгол Улсад хийгдсэн судалгаагаар Монголчуудын дундаж давсны хэрэглээ зөвлөмж хэмжээнээс ойролцоогоор 2 дахин өндөр байгаа нь тогтоогдсон бөгөөд сургуулийн насны хүүхдүүдийн хэрэглээ ч мөн өндөр түвшинд байгааг судалгаанууд харуулж байна.
Монгол хүүхдүүдийн давсны хэрэглээг судлахад:
• боловсруулсан хүнсний хэрэглээ нэмэгдсэн
• бэлэн гоймон
• чипс
• хиам, зайдас
• түргэн хоол
• савласан зууш
• гурил, гурилан бүтээгдэхүүн зэрэг нь натрийн гол эх үүсвэр болж байгааг онцолдог. Ялангуяа хот суурин газрын хүүхдүүд давс, сахар, өөх тос өндөртэй хүнс илүү хэрэглэх хандлагатай болсон талаар хоол тэжээлийн тандалтууд дурддаг.
Хүүхдэд давсны өндөр хэрэглээ ямар эрсдэл дагуулдаг вэ?
1. Цусны даралт эрт нэмэгдэх эрсдэл
Судалгаагаар хүүхэд насанд натрийн өндөр хэрэглээтэй байх нь:
- хүүхдийн артерийн даралт нэмэгдэх
- насанд хүрсэн үеийн цусны даралт ихсэх өвчний эрсдэлийг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй байдаг. Хүүхдийн даралт “өвчний хэмжээнд” хүрээгүй байсан ч судасны хананд эрт өөрчлөлт эхлэх боломжтой.
2. Бөөрөнд илүү ачаалал өгнө
Бөөр нь илүүдэл натрийг гадагшлуулах үндсэн эрхтэн. Хүүхдийн бөөр насанд хүрэгчдийнхээс боловсролт дутуу, шингэн, электролитийн зохицуулалт илүү эмзэг байдаг. Удаан хугацааны өндөр натрийн хэрэглээ нь:
- бөөрний ачааллыг нэмэгдүүлэх
- шингэн барилт (хавдах, бүлцийх)
- цусны даралттай холбоотой эрсдэлийг өсгөдөг.
3. Амтлах мэдрэмж өөрчлөгдөнө
Энэ нь хамгийн их дутуу үнэлэгддэг нөлөө юм. Бага наснаас давс ихтэй хоолонд дассан хүүхэд дараа нь ногоо, байгалийн амттай хоол, сул амттай гэрийн хоолыг “амтгүй” гэж мэдрэх хандлагатай болдог. Өөрөөр хэлбэл хүүхдийн амтлах босго өөрчлөгдөж илүү хүчтэй амт шаарддаг болдог. Энэ нь насан туршийн хооллолтын хэв маягт нөлөөлж болно.
4. Хэт боловсруулсан хүнсний хэрэглээг нэмэгдүүлдэг
Давс өндөртэй хүнс ихэвчлэн өөх тос ихтэй, илчлэг өндөр, шим тэжээл багатай байдаг.
Жишээ нь:
- чипс
- бэлэн гоймон
- хэт боловсруулсан махан бүтээгдэхүүн (хиам, зайдас)
- түргэн хоол
- савласан зууш
Тиймээс натрийн өндөр хэрэглээ нь хүүхдийн илүүдэл жин, бодисын солилцооны эрсдэлтэй хавсарсан байх нь түгээмэл байдаг.
Хүүхэд өдөрт хэдий хэмжээний давс хэрэглэх ёстой вэ?
ДЭМБ болон олон улсын хүүхдийн хоол зүйн зөвлөмжүүдийн дагуу:
1–3 нас - 2 гр давс
4–6 нас - 3 гр давс
7–10 нас - 5 гр хүртэл
11+ нас Насанд хүрэгчидтэй ойролцоо (5 гр)
5гр давс гэдэг нь ойролцоогоор 1 цайны халбага давстай тэнцэнэ. Гэхдээ энэ хэмжээ нь зөвхөн хоолонд нэмсэн давс биш, бүх хүнснээс нийлбэрээр авч буй нийт хэмжээ юм.
Хүүхдүүд натрийг хаанаас хамгийн их авч байна вэ?
Хамгийн түгээмэл эх үүсвэрүүд:
- бэлэн гоймон
- чипс
- шарсан төмс
- кетчуп, соус
- зайдас, хиам
- түргэн хоол
- амтлагчтай тараг, зууш
- боловсруулсан бяслаг
- савласан талх, нарийн боов
Дийлэнх эцэг эхчүүд “Манайх давс бага хэрэглэдэг” гэж боддог ч өдөр тутмын боловсруулсан бүтээгдэхүүнүүд нийт натрийн гол эх үүсвэр болдог.
Практикт хэрэгжүүлэх зөвлөмжүүд
- Хүүхдийн хоолыг том хүний амтаар тааруулахгүй байх. Насанд хүрэгчдийн “яг таарсан” амт хүүхдэд ихэвчлэн давс ихтэй байдаг.
- Шошго унших дадал “Sodium”, “Natrium” хэмжээг харах нь чухал. 100 гр бүтээгдэхүүнд агуулагдах натри өндөр байх тусам давсны ачаалал өндөр байдаг.
- Амтыг өөр аргаар нэмэгдүүлэх
Давсны оронд саримс, сонгино, гоньд, перц, нимбэг, цагаан гаа зэрэг байгалийн ааг амтат ногоог ашиглах нь хүүхдийн амтлах мэдрэмжийг илүү эрүүл хөгжүүлэхэд тусалдаг. Хүүхдийн амтлах мэдрэмжийг багаас нь хэт хүчтэй амтанд бус, байгалийн амтанд дасгах нь ирээдүйн эрүүл хооллолтын суурийг бүрдүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл хүүхэд насанд бүрэлдсэн амтлах хэвшил нь насанд хүрсэн үеийн хооллолт, эрүүл мэндэд урт хугацаанд нөлөөлөх чухал хөрөнгө оруулалт юм.
Хүүхдийн давсны хэрэглээг бууруулах нь зөвхөн гэр бүлийн биш, сургууль, цэцэрлэг, сургалтын байгууллагуудын хамтын оролцоо шаардсан асуудал юм. Хүүхэд өдөрт хэд хэдэн удаагийн хоол, зууш, цай шингэнээ сургууль, цэцэрлэг дээрээ хэрэглэдэг учраас тухайн орчны хооллолтын хэвшил нь хүүхдийн амтлах мэдрэмж, хүнсний сонголтод шууд нөлөөлдөг.
Тиймээс боловсролын байгууллагууд:
- насанд тохирсон давсны зохистой хэрэглээний талаар эцэг эх, асран хамгаалагчдад тогтмол мэдээлэл хүргэх
- хүүхдийн хоолны цэсэн дэх натрийн хэмжээнд анхаарах
- хэт боловсруулсан хүнсний хэрэглээг бууруулах
- чипс, бэлэн гоймон, давс ихтэй савласан зуушны хэрэглээг хязгаарлах
- хүүхдийг байгалийн амттай хоолонд аажмаар дасгах
- хоол тэжээлийн боловсролыг бага наснаас нь ойлгомжтой хэлбэрээр олгох зэрэг нь урт хугацаанд хүүхдийн эрүүл мэндэд чухал нөлөөтэй.
Мөн сургуулийн орчинд давс, сахар ихтэй хүнсний зохистой хэрэглээний талаар мэдээлэл олгох, шинэхэн, тэнцвэртэй, байгалийн амттай хоолыг эерэгээр ойлгуулдаг соёлыг бүрдүүлэх, дунд, ахлах ангийн сурагчдыг халаасны мөнгөөрөө илүү эрүүл, тэнцвэртэй хөнгөн зууш худалдан авч идэхэд анхаарах, орчныг нь бүрдүүлэхэд анхаарах нь зүйтэй.
Хүүхдийн эрүүл хооллолтын дадал нэг өдрийн дотор бий болдоггүй. Харин гэр бүл, сургууль, нийгмийн орчны хамтын оролцоогоор аажмаар төлөвшдөг урт хугацааны дадал байдаг.
Хоол зүйч Уянга
