23/08/2026
ХҮНИЙ СУДАС ГЭДЭГ ЗҮГЭЭР ЦУС ГҮЙДЭГ “ХООЛОЙ” БИШ
Хүмүүс зүрхээ их ярьдаг.
“Зүрхээ бод.”
“Зүрхний даралт.”
“Зүрх өвдлөө.”
Гэтэл зүрх ганцаараа юу ч хийж чадахгүй.
Тэр бол насос.
Харин цусыг чинь тархи, бөөр, элэг, булчин, арьс, бүр хөлийн хуруу хүртэл хүргэж өгдөг аварга сүлжээ нь blood vessels буюу цусны судас юм.
Энэ сүлжээ үндсэндээ:
• artery буюу артери — зүрхнээс цусыг гаргана,
• vein буюу вен — цусыг зүрх рүү буцаана,
• capillary буюу хялгасан судас — эд эс дээр бодит солилцоог хийдэг
гэсэн системтэй.
Өөрөөр хэлбэл:
• Зүрх бол насос.
• Судас бол зам.
• Цус бол ачааны машин.
• Харин хүчилтөрөгч, шим тэжээл нь ачаа.
Зам хаагдчихвал Ferrari насос байгаад ч нэмэргүй.
АРТЕРИ, ВЕН ХОЁРЫГ “УЛААН, ХӨХ СУДАС” ГЭЖ Л ОЙЛГООД ЯВЖ БОЛОХГҮЙ
Артери гэдэг нь “хүчилтөрөгчтэй цусны судас” гэсэн тодорхойлолт биш.
Зүрхнээс цусыг холдуулж байгаа судас бол артери.
Вен бол:
цусыг зүрх рүү буцааж байгаа судас.
Жишээ нь pulmonary artery буюу уушгины артери хүчилтөрөгч багатай цусыг зүрхнээс уушги руу авч явдаг.
Тэгэхээр:
“Артери дандаа хүчилтөрөгчтэй” гэдэг дүрэм эхний шалгалт дээрээ л унана.
ХАМГИЙН ЖИЖИГ НЬ ХАМГИЙН ЧУХАЛ АЖЛЫГ ХИЙДЭГ
Capillary буюу хялгасан судасны хана үндсэндээ нэг давхар endothelial cell буюу эндотелийн эсээс тогтоно.
Яагаад ийм нимгэн байдаг вэ?
Учир нь энд:
• хүчилтөрөгч цуснаас эд рүү,
• нүүрсхүчлийн хий эдээс цус руу,
• шим тэжээл эс рүү,
• хаягдал бүтээгдэхүүн цус руу
солилцогдоно.
Энгийнээр:
• Том артери бол улсын чанартай авто зам.
• Хялгасан судас бол айлын хаалганд хүрдэг нарийн гудамж.
• Ачааны машин улсын замаар маш хурдан давхилаа гээд бараа айлын хөргөгчинд өөрөө орохгүй.
СУДАСНЫ ХАНА ӨӨРӨӨ АМЬД “ЭРХТЭН”
Энд хүмүүсийн хамгийн их андуурдаг зүйл бий.
Судас бол резинэн хоолой биш. Артерийн хана үндсэндээ 3 давхаргатай.
• Дотор талд нь tunica intima буюу дотор бүрхүүл, түүний гадаргуу дээр endothelium буюу эндотел байна.
• Дунд талд нь tunica media буюу булчин, уян эдийн давхарга.
• Гадна талд нь tunica adventitia буюу хамгаалах холбогч эдийн давхарга байрлана.
Дунд давхаргын гөлгөр булчин агшихад судас нарийсна.
Үүнийг vasoconstriction буюу судас агших гэдэг.
Сулрахад судас өргөснө.
Үүнийг vasodilation буюу судас тэлэх гэдэг.
Тэгэхээр судас чинь секунд тутамд нөхцөл байдлыг мэдэрч диаметрээ өөрчилдөг маш идэвхтэй зүйл юм.
Зүгээр PVC хоолой биш гэдгийг дахиад сануулъя.
СУДАСНЫ ДОТОРХ ЭНДОТЕЛИЙГ ГОМДООВОЛ АСУУДАЛ ЭНДЭЭС ЭХЭЛНЭ
Endothelium буюу эндотел гэдэг нь судасны дотор талыг бүрхсэн маш нимгэн эсийн давхарга. Гэхдээ “нимгэн” байх тусмаа чухал хэрэгцээтэй эд.
Эндотел:
• цусны судас хэр өргөн байх,
• цус бүлэгнэх эсэх,
• үрэвслийн эсүүд хананд наалдах эсэх
зэрэг олон процессыг удирдана.
Үүний нэг чухал молекул нь nitric oxide буюу азотын исэл — NO.
NO судасны гөлгөр булчинг сулруулж, судас тэлэхэд тусалдаг.
Харин:
• тамхи,
• цусны даралт ихсэлт,
• чихрийн шижин,
• өндөр холестерин,
• насжилт
зэрэг нь endothelial dysfunction буюу эндотелийн үйл ажиллагааны алдагдалтай холбоотой бөгөөд энэ нь атеросклерозын хөгжлийн чухал хэсэг болдог.
Монголчилбол:
Судасны доторлогоо эвдэрч эхэлнэ.
Тэгээд бид:
“Өчигдөр л зүгээр байсан даа.” гэнэ.
Өчигдөр эхлээгүй юм аа хө. 20 жил ажилласан төсөл чинь өчигдөр илэрч байгаа нь тэр.
“СУДАС БӨГЛӨРНӨ” ГЭДЭГ НЬ ХООЛОЙНД ӨӨХ ЧИХЭГДЭХТЭЙ ЯГ АДИЛ БИШ
Atherosclerosis буюу атеросклероз гэдэг нь өөх тос зүгээр л хоолойн хананд наалдаад зузаарсан зүйл биш.
Энэ бол:
• LDL холестерин судасны хананд орох,
• үрэвслийн процесс эхлэх,
• дархлааны эсүүд оролцох,
• өөхлөг товруу буюу plaque үүсэх,
• заримдаа кальци хуримтлагдах
гэсэн олон шаттай биологийн процесс ажээ.
Хамгийн аюултай нь судас 100% битүүртэл хүлээх шаардлагагүй.
Plaque буюу товруу хагарч, дээр нь thrombus буюу цусны бүлэн үүсээд судсыг гэнэт хааж болно.
• Зүрхний титэм судас хаагдвал — myocardial infarction буюу зүрхний шигдээс.
• Тархины судас хаагдвал — ischemic stroke буюу ишемийн харвалт.
Өөрөөр хэлбэл:
Өглөө явж байсан судас орой хаагдаж болно.
Тэгээд хүмүүс:
“Гэнэт харвачихлаа.” гэдэг.
Гэнэт гарсан нь шинж тэмдэг.
Судасны өвчин өөрөө олон жил бэлтгэгдсэн байх боломжтой.
ДАРАЛТ ИХ БАЙХАД “НАДАД ЗОВИУР АЛГА” ГЭДЭГ БОЛ БАЯРЛАХ ШАЛТГААН БИШ
Цусны даралт гэдэг нь цус судасны хананд ямар хүчээр даралт өгч байгааг хэлнэ.
Архаг өндөр даралттай үед судасны хана байнга илүү механик ачаалал авна.
Тэгээд нэг хүн:
“150/100 байдаг. Гэхдээ би зүгээр.”
гэнэ.
Машиныхаа дугуйг зөв хэмжээнээс нь хэт хийлээд:
“Одоохондоо дэлбэрээгүй байна.”
гэж тайвширч байгаатай төстэй.
Өндөр даралт олон жил шинж тэмдэггүй явж болно. Тиймээс hypertension буюу артерийн даралт ихсэлтийг заримдаа “silent killer” буюу чимээгүй алуурчин гэж нэрлэдэг.
ВЕН ЯАГААД АРТЕРИАС ӨӨР ВЭ?
Венийн даралт артерийнхаас бага. Тиймээс ханын бүтэц нь өөр, илүү суналттай бөгөөд венийн систем биеийн нийт цусны эзлэхүүний ойролцоогоор 70%-ийг багтааж чаддаг гэж физиологийн эх сурвалжууд тайлбарладаг.
Ялангуяа хөлнөөс цус дээшээ зүрх рүү буцахад таталцлын хүчтэй тэмцэнэ. Тиймээс олон вен дотроо one-way valve буюу нэг чигийн хавхлагатай.
Хавхлага муудахад цус доошоо буцаж хуримтлагдана. Тэгээд varicose veins буюу венийн судасны өргөсөл гэдэг өвчин илэрнэ.
Өөрөөр хэлбэл хөлний бүдүүн хөх судас бол:
“Цус ихтэй эр хүн байна” гэсэн тэмдэг биш. Харин буцах систем нь асуудалтай байж болох тэмдэг юм шүү.
ЯАГААД ХӨДӨЛГӨӨН СУДАСАНД ХЭРЭГТЭЙ ВЭ?
Булчин агших болгонд, ялангуяа хөлийн булчин венийн судсыг шахаж цусыг дээш түлхэхэд тусалдаг. Үүнийг muscle pump буюу булчингийн насос гэж ойлгож болно.
Тэгээд өдөржин: ор → машин → сандал → машин → буйдан
гэсэн маршрутаар явчихаад: “Яагаад хөл хавагдаад байна?”
гэж гайхах нь ерөнхийдөө бол тэнэг бодол юм.
Хүний бие 14 цаг сандалд хөшөө шиг суухаар зохион бүтээгдээгүй.
ТА СУДСАА ХАМГААЛАХЫН ТУЛД ЮУ ХИЙХ ВЭ?
Ид шидийн “судас цэвэрлэгч” цайнаас эхлэхгүй.
Цэвэрлэх арга нь биднийхээр бол уйтгартай:
• тамхи татахгүй байх,
• цусны даралтаа хянах,
• LDL холестериноо мэдэх,
• чихрийн шижингээ хянах,
• хөдөлгөөнтэй байх,
• жин, нойр, хооллолтдоо анхаарах.
Гэтэл Facebook дээр: “Судасны өөхийг 7 хоногт хайлуулна”
гэсэн нимбэг-сармисны шидэт жор харвал нэг юм санаарай. Атеросклероз олон жилийн турш эс, липид, үрэвсэл, дархлаа оролцож бий болсон өвчин юм шүү. Тэрийг өглөө өлөн дээрээ гурван хумс сармис идээд угаачихдаг байсан бол кардиологи гэдэг салбарын хэрэг бараг байхгүй байлаа.
Хүний судас бол биеийн чинь амьд логистикийн сүлжээ.
• Зүрх цохилж байгаа нь хангалтгүй.
• Тархинд цус хүрэх ёстой.
• Бөөрөнд хүрэх ёстой.
• Хөлд хүрэх ёстой.
• Эс бүр хүчилтөрөгч авах ёстой.
• Судас эрүүл байхад бид түүнийг мэдэрдэггүй.
Судас асуудалтай болоход харин бүх эрхтэн мэдэрнэ.
Тиймээс “зүрхээ бод” гэдэг зөв.
Гэхдээ араас нь нэг өгүүлбэр нэм:
“Судсаа ч бас бод. Зүрх чинь насос байлаа гээд зам нь хаалттай бол хаашаа ч хүрэхгүй.”
Эх сурвалж: NIH/NCBI Bookshelf, National Heart, Lung, and Blood Institute, vascular endothelium ба атеросклерозын физиологийн судалгаанууд.
