15/04/2026
नेपालमा हालको इन्धन संकटले ऊर्जा सुरक्षामा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ। यस अवस्थामा जलविद्युत कम्पनीहरूको भूमिका नयाँ नेपाल निर्माणमा निर्णायक मानिन्छ, किनकि नेपालले आयातित पेट्रोलियममा निर्भरता घटाएर स्वदेशी नवीकरणीय स्रोतलाई प्राथमिकता दिन सक्छ।
जलविद्युतको महत्व:
• नेपालको कुल विद्युत उत्पादन क्षमता (२०२५ सम्म): ३,४००–३,८७८ मेगावाट, जसको ९०% भन्दा बढी जलविद्युतबाट आएको छ।
• नेपालमा करिब ४० गिगावाट आर्थिक सम्भाव्य जलविद्युत क्षमता छ, तर हालसम्म केवल ५% मात्र उपयोग गरिएको छ।
• जलविद्युतले घरेलु माग मात्र पूरा गरेको छैन, वर्षायाममा अतिरिक्त उत्पादन निर्यात गर्न सक्ने क्षमता पनि देखाएको छ।
इन्धन संकट र यसको प्रभाव:
• नेपालले संपूर्ण पेट्रोलियम पदार्थ भारतबाट आयात गर्छ।
• पेट्रोलियम आयातमा खर्च हुने रकम नेपालको निर्यात आम्दानीभन्दा बढी छ, जसले अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गरेको छ।
• विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्दा वा भूराजनीतिक अस्थिरता हुँदा नेपालमा इन्धन अभाव र मूल्यवृद्धि तुरुन्तै देखिन्छ।
जलविद्युत कम्पनीहरूको भूमिका:
• ऊर्जा आत्मनिर्भरता: जलविद्युत विस्तारले पेट्रोलियममा निर्भरता घटाउँछ।
• विद्युत निर्यात: भारत र बंगलादेश जस्ता छिमेकी मुलुकमा विद्युत बेचेर नेपालले विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ।
• औद्योगिक विकास: सस्तो र स्थिर ऊर्जा आपूर्ति उद्योग, यातायात र कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरणको आधार बन्न सक्छ।
• हरित अर्थतन्त्र: जलविद्युतले कार्बन उत्सर्जन घटाएर वातावरणीय दुष्प्रभाव कम गर्छ।
चुनौतिहरू:
• पूर्वाधार अभाव: प्रसारण लाइन र भण्डारण प्रणाली पर्याप्त छैन।
• नीतिगत अस्थिरता: लगानीकर्तालाई दीर्घकालीन सुरक्षा नदिँदा परियोजना ढिलो हुन्छ।
• समुदायिक प्रभाव: जलाशय निर्माणले स्थानीय बस्ती र वातावरणमा असर पार्न सक्छ।
निष्कर्ष:
नेपालको इन्धन संकट समाधान गर्न दीर्घकालीन उपाय भनेको जलविद्युतलाई प्राथमिकता दिनु हो। जलविद्युत कम्पनीहरूले ऊर्जा आत्मनिर्भरता, आर्थिक समृद्धि, र हरित विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छन्। नयाँ नेपाल निर्माणको आधारभूत स्तम्भ नै जलविद्युत बन्ने सम्भावना प्रबल छ।
