15/03/2026
मेरो रगतमा चिनीको मात्रा (ब्लड सुगर) बिहान किन उच्च हुन्छ? (Dawn Phenomenon)
➟ प्रि-डाइबिटीज, टाइप २ डाइबिटीज र कहिलेकाहीँ टाइप १ डाइबिटीज भएका व्यक्तिहरूमा बिहान उठ्दा ब्लड सुगर उच्च हुनु एकदमै सामान्य कुरा हो।
➟ यसको सबैभन्दा मुख्य कारण 'डन फेनोमेनन' (Dawn Phenomenon) हो—बिहान उठ्नुअघि शरीरमा हर्मोनको मात्रा बढ्ने एक प्राकृतिक प्रक्रिया, जसले ब्लड सुगर बढाउँछ।
➟ तर बिहान सुगर उच्च हुनुको कारण राति सुगर घट्नु (रिबाउन्ड), राति ढिलो खाना खानु, वा लामो समय काम गर्ने औषधि/इन्सुलिनको कमी पनि हुन सक्छ। यसको समाधान कारणमा निर्भर गर्दछ।
🟣 १) डन फेनोमेनन (Dawn Phenomenon) भनेको के हो?
➟ बिहान लगभग ३ बजेदेखि ८ बजेको बीचमा, शरीरले तपाईंलाई उठ्न मद्दत गर्न विभिन्न हर्मोनहरू रिलिज गर्छ:
→ कर्टिसोल (Cortisol)
→ ग्रोथ हर्मोन (Growth hormone)
→ एड्रेनालिन (Adrenaline)
→ ग्लुकागोन (Glucagon)
➟ यी हर्मोनहरूले कलेजोलाई ग्लुकोज ("बिहानको लागि इन्धन") रिलिज गर्न संकेत दिन्छन्।
➟ यदि तपाईंलाई इन्सुलिन रेजिस्टेन्स (इन्सुलिनले राम्ररी काम नगर्ने अवस्था) छ वा शरीरमा इन्सुलिनको कमी छ भने, शरीरले यसलाई सन्तुलनमा राख्न सक्दैन → जसले गर्दा बिहान खाली पेटको सुगर बढ्छ।
🟣 २) बिहान सुगर उच्च हुने ४ प्रमुख कारणहरू
🟣 क) डन फेनोमेनन (सबैभन्दा सामान्य)
➟ बिहानपख बिस्तारै ग्लुकोज बढ्दै जानु
→ राति प्रायः कुनै लक्षणहरू देखिँदैनन्
→ डाइबिटीज राम्रोसँग नियन्त्रण नभएको वा इन्सुलिन रेजिस्टेन्स भएको अवस्थामा यो बढी देखिन्छ
🟣 ख) राति ढिलो खानु वा गुलियो खानेकुरा खानु
➟ सुत्ने बेलामा उच्च कार्बोहाइड्रेट वा धेरै चिनी भएको खाना/खाजा खानु
→ रातभर ब्लड सुगर उच्च रहिरहन्छ
→ विशेषगरी डेजर्ट (मिठाई), गुलियो पेय पदार्थ वा धेरै मात्रामा खाना खाँदा यो झनै खराब हुन्छ
🟣 ग) राति सुगर घटेपछिको "रिबाउन्ड" (सोमोगी इफेक्ट / Somogyi effect — मानिसहरूले सोचेभन्दा कम हुने गर्छ)
➟ यदि राति सुगर धेरै कम भयो भने, शरीरले तनाव बढाउने हर्मोन (Stress hormones) रिलिज गर्छ
→ कलेजोले ग्लुकोज रिलिज गर्छ → बिहान सुगर उच्च हुन्छ
➟ इन्सुलिन वा हाइपोग्लाइसेमिया (सुगर कम गराउने) गराउन सक्ने निश्चित औषधि लिइरहेका व्यक्तिहरूमा यो हुने सम्भावना बढी हुन्छ
➟ लक्षणहरूमा समावेश हुन सक्छन्:
→ राति पसिना आउनु, डरलाग्दो सपना देख्नु, काँप्दै वा भोक लागेर ब्युँझनु (सधैं यस्तो हुँदैन)
🟣 घ) रातिको लागि इन्सुलिन/औषधिको मात्रा पर्याप्त नहुनु
➟ लामो समय काम गर्ने (Long-acting) इन्सुलिनको मात्रा धेरै कम हुनु वा यसको असर छिट्टै सकिनु
➟ औषधि छुटाउनु, समय नमिल्नु, वा स्टेरोइड (Steroid) औषधिहरूको प्रयोग
➟ स्लीप एप्निया (Sleep apnea) र खराब निद्राले पनि तनाव हर्मोनहरूमार्फत बिहानको ग्लुकोज बढाउन सक्छ
🟣 बिहानको सुगर उच्च हुनु कतिबेला खतराको संकेत (Red Flag) हो?
➟ खाली पेटको सुगर बारम्बार धेरै उच्च हुनु (उदाहरणका लागि: लगातार १३० mg/dL भन्दा बढी हुनु—यद्यपि लक्ष्य व्यक्तिअनुसार फरक पर्छ)
➟ उच्च सुगरका लक्षणहरू देखिनु:
→ अत्यधिक तिर्खा लाग्नु, छिटो-छिटो पिसाब लाग्नु, धमिलो देख्नु, धेरै थकाइ लाग्नु
➟ यदि तपाईं इन्सुलिन प्रयोग गर्नुहुन्छ र राति सुगर कम भएको शंका छ भने
→ यसको लागि डाक्टरसँग तुरुन्तै सल्लाह गरी औषधिको मात्रा मिलाउनु पर्छ
