01/05/2026
“Huling Sandigan”
Maagang nagising si Mara, tulad ng nakasanayan. Kahit wala pang sikat ang araw, ramdam na niya agad ang bigat ng mundo sa kanyang dibdib. Sa tabi niya, mahimbing na natutulog ang kanyang dalawang anak—si Jessa na pitong taong gulang, at si Carlo na apat pa lamang.
“Paano na naman tayo ngayon?” bulong niya sa sarili habang tinititigan ang kisame na tila ba wala ring kasagutan.
Mula nang iwan sila ng kanyang asawa, siya na lang ang kumakayod para sa lahat. Labada, linis, kung anu-anong raket—ginagawa niya, kahit kapalit ay pagod na katawan at halos walang tulog. Pero kahit anong sipag niya, kulang pa rin.
Isang araw, wala na siyang maipakain. Isang pirasong tinapay na lang ang natira.
“Hati na lang tayo, Ma,” inosenteng sabi ni Jessa habang iniaabot ang kalahati ng tinapay kay Mara.
Napaluha si Mara. “Kainin mo na, anak. Busog na si Mama,” pagsisinungaling niya, kahit kumakalam ang sikmura.
Pagkatapos kumain ng mga bata, lumabas si Mara. Hindi niya alam kung saan pupunta. Hindi niya alam kung saan kukuha ng pera.
Habang naglalakad sa gilid ng kalsada, dumaan siya sa tulay. Huminto siya. Tinitigan ang umaagos na ilog sa ibaba.
“Pagod na ako…” mahina niyang bulong. “Ayoko na…”
Unti-unti siyang lumapit sa gilid. Parang may humihila sa kanya pababa—isang tahimik na paanyaya na tapusin na ang lahat ng sakit.
“Ma?”
Biglang bumalik sa isip niya ang boses ni Carlo. Ang yakap ni Jessa. Ang tawanan nila kahit walang-wala.
Napapikit si Mara, at doon niya naramdaman ang pagbuhos ng luha.
“Hindi pwede…” umiiling siya. “Hindi ko sila pwedeng iwan…”
Bigla siyang napaupo sa gilid ng tulay, umiiyak na parang bata. Hindi dahil mahina siya—kundi dahil pagod na pagod na siya.
Pero sa gitna ng pag-iyak, may naalala siya.
Walang ibang lalaban para sa mga anak niya… kundi siya.
Tumayo si Mara, pinunasan ang luha, at huminga nang malalim.
“Para sa kanila… kakayanin ko.”
Kinabukasan, may kumatok sa kanilang pintuan. Isang kapitbahay ang nag-alok ng trabaho—tagalinis sa isang maliit na karinderya.
Hindi man malaki ang sahod, sapat na para makapagsimula muli.
At sa bawat araw na lumilipas, kahit mahirap, kahit minsan gusto na niyang sumuko, pinipili niyang lumaban.
Dahil sa bawat ngiti ng kanyang mga anak…
Alam niyang siya ang huling sandigan.