03/06/2026
Encephalitis lethargica (śpiączkowe zapalenie mózgu) określana również jako choroba von Economo była jedną z najbardziej zagadkowych epidemii neurologicznych XX wieku. Występowała głównie w latach 1915-1928, a lekarze opisywali jej przypadki na wszystkich zamieszkanych kontynentach. Braki w dokumentacji oraz różnice w sposobie rejestrowania zachorowań powodują, że rzeczywista liczba przypadków pozostaje trudna do ustalenia. Chorobę po raz pierwszy szczegółowo opisał austriacki neurolog Constantin von Economo pracujący w Wiedniu (rok 1917).
W początkowej fazie choroba często dawała objawy podobne do typowej infekcji wirusowej. Pacjenci skarżyli się na ogólne osłabienie organizmu, któremu towarzyszyły gorączka, ból gardła, bóle i zawroty głowy oraz nudności. Następnie u części chorych rozwijały się ciężkie objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia świadomości, nadmierna senność, problemy z poruszaniem się oraz porażenie mięśni oka. Obserwowano u nich także objawy psychiatryczne takie jak apatia, drażliwość, zaburzenia nastroju, stany lękowe, dezorientacja, halucynacje oraz zmiany zachowania i osobowości. Przebieg choroby był bardzo zróżnicowany. Część pacjentów umierała w początkowym, najbardziej intensywnym okresie choroby kiedy objawy były najsilniejsze i postępowały najgwałtowniej. Ci, którzy przeżyli często zmagali się z trwałymi zaburzeniami neurologicznymi. Jednym z najpoważniejszych powikłań był parkinsonizm poencefalityczny charakteryzujący się spowolnieniem ruchowym, sztywnością mięśni, mutyzmem i utratą spontanicznej aktywności.
Szacuje się, że encephalitis lethargica mogła doprowadzić do śmierci ponad 500 tysięcy osób na całym świecie, choć precyzyjne dane epidemiologiczne nie są dostępne. Do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić przyczyny choroby. Ze względu na zbieżność czasową długo podejrzewano, że miała ona związek z pandemią grypy hiszpanki (lata 1918-1919), jednak badania nie potwierdziły tej hipotezy. Obecnie za najbardziej prawdopodobne uznaje się zarówno podłoże wirusowe, jak i mechanizmy autoimmunologiczne. Część badaczy przypuszcza, że chorobę mogła wywoływać nieznana infekcja wirusowa, natomiast inni wskazują, że kluczową rolę mogła odgrywać nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego, prowadząca do uszkodzenia struktur mózgu. Nie wyklucza się również, że oba mechanizmy mogły współistnieć, a infekcja stanowiła czynnik inicjujący proces autoimmunologiczny.
W drugiej połowie XX wieku choroba ponownie znalazła się w centrum zainteresowania nauki dzięki neurologowi Oliverowi Sacksowi. W książce „Awakenings” opisał on pacjentów z późnymi powikłaniami encephalitis lethargica zwracając uwagę na długofalowe skutki dawnej epidemii.
