15/04/2026
Dzień dobry
Zachęcam do lektury
Adam Przybylski
magister politologii oraz filologii germańskiej
administracja rządowa
email [email protected]
Autor jest działaczem społecznym. Współpracuje z Warmińsko-Mazurskim Sejmikiem Osób Niepełnosprawnych. Jest członkiem Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Publikuje artykuły w prasie i portalach internetowych. Organizuje konferencje i warsztaty.
Relacje polsko - niemieckie
Polish-german relationships
Niemcy są jednym z ważniejszych sąsiadów Polski. W artykule zaprezentowano relacje obydwóch państw na płaszczyźnie politycznej i w zakresie polityce zagranicznej po zmianach ustrojowych w Polsce.
Streszczenie
Artykuł prezentuje relacje polsko niemieckie na płaszczyźnie politycznej, polityki zagranicznej. Prezentuje również ocenę własną autora stosunków polsko-niemieckich. Autor prezentując stosunki polityczne analizuje akty prawne zawarte pomiędzy Rzeczpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec. Przedstawia również działania Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Artykuł prezentuje chronologicznie kolejne wizyty polskich i niemieckich przywódców. Autor przedstawia nastawienie kolejnych ekip rządowych w Niemczech wobec starań do dążeń Polski do struktur europejskich. Artykuł prezentuje również kwestię zaangażowania Niemiec w obszarze bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej. W ostatniej części artykułu autor prezentuje własną ocenę stosunków polsko niemieckich.
Słowa klucze: stosunki, relacje, Polska Niemcy bezpieczeństwo polityka zagraniczna, traktaty, współpraca.
Summary
This article presents Polish-German relations at the political and foreign policy levels. It also presents the author's own assessment of Polish-German relations. While presenting these political relations, the author analyzes the legal instruments concluded between the Republic of Poland and the Federal Republic of Germany. It also presents the activities of the Foundation for Polish-German Reconciliation. The article chronologically presents the visits of Polish and German leaders. The author describes the attitudes of successive governments in Germany towards Poland's efforts to join European structures. The article also discusses Germany's involvement in the security of the Republic of Poland. In the final part of the article, the author presents his own assessment of Polish-German relations.
Key words: relations, Poland, Germany, security, foreign policy, treaties, cooperation.
1.Stosunki polityczne
Rozpoczynając rozważania o polsko niemieckich stosunkach gospodarczych warto rozpocząć od przytoczenia ustaleń dwóch traktatów. Pierwszy to traktat o granicy polsko-niemieckiej. Został on podpisany 14 listopada 1990 w Warszawie. Drugi to traktat o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy z 17 czerwca 1991, który zawarto w Bonn.
Proces pojednania rozpoczęła msza w Krzyżowej. To miejsce odegrała ważną rolę w historii. Tutaj miał swoją siedzibę antyfaszystowski ruch oporu Kręgu z Krzyżowej. Jego liderem był Helmut James von Moltke .
Po powstaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego podjęto próbę zbliżenia ze z państwami zachodnimi, a tym samym z państwem niemieckim. Polskiemu rządowi zależało na budowaniu przyjaznych stosunków z państwem niemieckim. Przełomowa okazała się wizyta Helmuta Kohla w Polsce 9 listopada 1989 roku. Podczas niej politycy podpisali jedenaście umów i porozumień. Istotne były również wspólne deklaracja o wzajemnej współpracy. Sprzeciw polskiej delegacji budziły zamiary dodania do dokumentu zapisu o granicach w brzmieniu uchwalonym przez Bundestag 8 listopada 1989 roku. Podczas tej wizyty zapoczątkowano regulacje kwestii mniejszości niemieckiej i upamiętnienia miejsc ważnych dla historii państwa niemieckiego .
W tym miejscu warto zaprezentować ustalenia traktatu o granicy polsko niemieckiej. Według artykułu drugiego tego traktatu granica między Rzeczpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec jest nienaruszalna. Obydwa państwo zobowiązały są do respektowania suwerenności i integralności terytorialnej . Warto również odnotować, że w artykule trzecim, że oba państwa zadeklarowały, że nie wysuwają wobec siebie żadnych roszczeń terytorialnych teraz oraz w przyszłości.
Warto zaznaczyć, że w Traktacie o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy pominął kwestię odszkodowań dla Polaków, którzy podczas wojny wykonywali pracę niewolniczą i przymusową na rzecz niemieckich przedsiębiorstw. Ustalenia nie regulowały problemu przesiedleńców, którzy zamieszkiwali teren dawnej Rzeszy Niemieckiej. Rozbieżności problemu odszkodowań na płaszczyźnie prawnej sprawiły, że rozwiązanie tego problemu na płaszczyźnie prawnej nie było możliwe .
Warto podkreślić, że wraz z Traktatem o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy podpisano trzy umowy, konkretyzowały jego postanowienia. Te umowy regulowały następujące kwestie: współpracę młodzieży, ochronę środowiska oraz współpracę przygraniczną i regionalną. Warto nadmienić, że w traktacie o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy nie zostały uregulowane sprawy przesiedleńców oraz odszkodowań dla robotników przymusowych. Jak zauważa jeden z ekspertów w zakresie stosunków polsko-niemieckich rozbieżności stanowisk prawnych stanowiły przeszkodę dla rozwiązania problemu odszkodowań na płaszczyźnie prawnej .
Jeden z badaczy stosunków polsko-niemieckich Mazur ocenia, że Traktat z 17 czerwca 1991 roku jako wzorcowy. Według niego regulował sprawy z przeszłości otwierał perspektywy na przyszłość. Jednocześnie zapowiadał wyrównanie asymetrię między wschodnimi i zachodnimi sąsiadami .
Należy zauważyć, że pod koniec 1991 roku powstała fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie. Dysponowało ona kwotą 500 DEM. Niestety nie wszystkie ofiary uzyskały odszkodowanie, a ich kwota nie była satysfakcjonująca .
Należy zatem stwierdzić, że rok 1991 był pełen znaczących wydarzeń w stosunkach polsko-niemieckich. Dwa traktaty międzynarodowe tworzyły podstawy wspólnych relacji polsko-niemieckich.
W tym miejscu warto pochwalić pierwszą niekomunistyczną ekipę rządową, która otworzyła nowy etap we wzajemnych stosunkach. Uregulowano kwestie kluczowe takie jak granica polsko-niemiecka i podstawowe zasady wzajemnej współpracy. Obydwa traktaty stanowiły solidne zasady przyszłej współpracy.
Ważnym wydarzeniem w stosunkach polsko-niemieckich była wizyta Prezydenta Lecha Wałęsy w 1992 roku. W jej trakcie pojawiły się terminy Nato-bis i EWG-bis. Prezydent Wałęsa rozumiał je jako przejściową formę współpracy państw bloku wschodniego z organizacjami zachodnioeuropejskimi.
W listopadzie w 1992 w Niemczech złożyła wizyta premier Polski Hanna Suchocka. Podczas wizyty rozmawiała ona z Helmutem Kohlem. Kanclerz poparł starania Polski do dołączenia do struktur zachodnioeuropejskich. Podkreślił, że stosunki między Polską i Niemcami powinny być kształtowane na wzór niemiecko-francuskich .
Należy docenić poparcie Helmuta Kohla dla starań państwa polskiego dołączenia do struktur zachodnich. Niemcy jako orędownik Polski skuteczne wspierały Polskę w drodze do struktur zachodnich. Istotne jest również to, że kanclerz Kohl wskazał stosunki niemiecko-francuskie jako przykład dla relacji polsko-niemieckich.
Rządy Olszewskiego, Suchockiej skupiały się na włączenia postanowień Układu Europejskiego. W tym miejscu warto odnotować wizytę premier Suchockiej w listopadzie 1992 na posiedzeniu komisji spraw zagranicznych Bundestagu. W tym posiedzeniu uczestniczyli reprezentanci organów władzy ustawodawczej z Niemiec i Francji .
11 listopada w 1993 roku spotkali się wspólnie ministrowie spraw zagranicznych Trójkąta Waimarskiego, a mianowicie Andrzej Olechowski, Klaus Kinkel i Alan Juppe.
W 1994 roku Klaus Kinkel poparł starania Polski do przyłączenia do struktur europejskich i euroatlantyckich. W tym roku wizyty w Polsce złożyli prezydenci Niemiec Richard von Waizecer i Roman Herzog .
W 1995 miało miejsce wiele istotnych wydarzeń dla wzajemnych stosunków. Jednym z nich była wizyta kanclerza Helmuta Kohla. Odbyła się ona w lipcu. Warto podkreślić, że podczas niej Helmut Kohl poparł starania polski do przystąpienia do struktur europejskich.
Z kolei 28 kwietnia w Bundestagu gościł Władysław Bartoszewski, który wygłosił przemówienie z okazji 50 rocznicy zakończenia Drugiej Wojny Światowej. Warto podkreślić, że podczas wystąpienia wyraził ubolewanie nad losami Niemców. W tym miejscu warto zaznaczyć, że Niemcy byli coraz bardziej świadomi, że Polacy, którzy mieszkali na dawnych ziemiach niemieckich są ofiarami wojny.
W 1996 roku weszło w życie zmienione porozumienie międzyrządowe o współpracy w zorganizowanej przestępczości. W 1997 roku priorytetem dla państw europejskich było kształtowanie europejskiego modelu bezpieczeństwa. Najważniejsze dla Polski było zaprezentowanie kandydatów do Paktu Północno-Atlantyckiego .
Reasumując lata dziewięćdziesiąte wato wspomnieć również o rezolucji Bundestagu z 29 marca 1998. Prezentowała ona problem przesiedleńców i wypędzonych z dawnych ziem niemieckich. Wywołała ona w Polsce ogromne kontrowersje. Przedstawiała ona żądania Związku Wypędzonych. Jednocześnie jego szefowa Erka Steinbach uzależniała poparcie rządu federalnego dla przystąpienia Polski do Unii Europejskiej od powrotu wypędzonych na opuszczone ziemie oraz wypłaty dla nich odszkodowań.
W latach 1998-2007 to okres załamania i dystansu. Atmosferę porozumienia zakłóciła inicjatywa Związku Wypędzonych utworzenia w Berlinie Centrum Przeciwko Wpędzeniom. Polska odniosła się krytycznie do tej inicjatywy. Warto zauważyć, że temat osób wypędzonych wpływał zawsze negatywnie i destrukcyjnie na relacje polsko niemieckie. Mimo, że historia jest ważna to nie powinna być przeszkodą w rozwijaniu przyjaznych relacji. Żądania terytorialne wysunęło wobec Polski Powiernictwo Pruskie. Należy podkreślić, że w tym okresie kontynuowano dialog w sprawie odszkodowań dla robotników przymusowych. Niestety wynegocjowane kwoty były symboliczne .
W tym miejscu warto zaznaczyć, że polskie ekipy rządowe powinny zrobić możliwe dużo, aby zadość uczynić roszczeniom polskim robotnikom przymusowych. Nie można zapominać, że zbrodniczy reżim hitlerowski odebrał im zdrowie. Wielu z nich żyje w nędzy i nie doczekało się nawet symbolicznego zadośćuczynienia.
Warto docenić starania strony polskiej o zadośćuczynienia dla ofiar Trzeciej Rzeszy. Jednocześnie warto prowadzić rozmowy, aby odszkodowania stanowiły realną rekompensatę za poniesione straty. Tylko wówczas obustronne relacje mogą być oparte na partnerstwie. Trudne momenty w naszej historii nie powinny być przeszkodą
W obszarze odszkodowań Sejm we wrześniu 2004 roku. podjął uchwałę, która wzywała rząd Rzeczypospolitej do wyegzekwowania odszkodowań. Warto podkreślić, że zgodnie z tekstem uchwały roszczenia Niemców wobec obywateli polskich uznano za bezprawne.
W latach 2007-2015 nastąpił okres poprawnych stosunków między obydwoma państwami. W tym okresie jednym z ważniejszych kwestii stał się status Polaków w Niemczech. Strona polska zabiegała i nadal zabiega o nadanie jej statusu mniejszości narodowej. Ponadto 10 czerwca 2011 roku Bundestag podjął rezolucję o upamiętnieniu członków ofiar Polaków w Niemczech, którzy zostali zamordowani podczas II Wojny Światowej .
Niewątpliwie był to ważny krok w kierunku porządkowania zaszłości historycznych. Rezolucja Bundestagu świadczyła również o tym, że Niemcy powinni uporać się ze swoją przeszłością. Historia nigdy nie powinna być przeszkodą w kształtowaniu wzajemnych relacji. Warto znaleźć równowagę pomiędzy kwestiami historycznymi, a polityką i gospodarką w stosunkach polsko-niemieckich. Kształtując wzajemne relacje warto budować je na wzór stosunków polsko-francuskich.
W okresie 2015 do dnia dzisiejszego następuje pogorszenie obostronnych relacji. W dniu 27 października 2017 roku parlament przyjął uchwałę, która upamiętniała dziewięćdziesiątą piątą rocznicę powstania Związków Polaków w Niemczech. W uchwale zadeklarowano również wsparcie dla starań Polaków w Niemczech o uzyskanie statusu mniejszości narodowej. W 2017 roku Prawo i Sprawiedliwość zainicjowało powołanie zespołu parlamentarnego, którego zadaniem było oszacowanie szkód, które Trzecia Rzesza wyrządziła Polsce podczas II Wojny Światowej. Skala tych roszczeń jest ogromna, gdyż wynosi 880 mld dolarów.
Polscy eksperci uznali te roszczenia za zasadne. Natomiast niemieccy naukowcy powołani przez Bundestag ustosunkował się negatywnie do polskich roszczeń .
Obecnie obserwujemy proces pogarszania się wzajemnych relacji. Dzieje się tak dlatego, że nieustannie trudne kwestie historyczne są wysuwane przez polityków na pierwszy plan. Poza kwestiami reparacji na obustronne relacje wpływa reforma wymiaru sprawiedliwości. Zdaniem polityków niemieckich reforma ta naruszała fundamentalne wartości Europy, a zarazem obustronne relacje .
2.Współpraca w zakresie polityki zagranicznej
Oprócz kwestii wewnątrzkrajowych istotne są również stosunki w obszarze polityki zagranicznej. W tym miejscu warto zaprezentować stanowisko Janusza Reitera byłego ambasadora Polski w Niemczech oraz Stanach Zjednoczonych. Twierdzi on, że Niemcy powinny inwestować w zdolności obronne Polski. Według niego jest to zasadne, gdyż inwestycja w polski system obronny to również inwestycja w bezpieczeństwo Niemców. Według niego Polska na wschodniej granicy chroni Unię Europejską przed nielegalną imigracją. Z kolei Niemcy są jednym z krajów docelowych dla nielegalnych imigrantów. Jednocześnie inwestując w zdolności obronne państwa polskiego Niemcy wykazałyby się historyczną odpowiedzialnością za bezpieczeństwo Polski.
Zdaniem Reitera Niemcy powinny inwestować w polską obronność, aby pokazać, że są odpowiedzialny za euroatlantycki system bezpieczeństwa. Według ambasadora stronie niemieckiej oraz polskiej powinno zależeć na współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa. Stwierdził, że Niemcy powinny koncentrować się w swojej polityce zagranicznej na Ukrainie i Europie Środkowo-Wschodniej, a nie na Rosji .
Nie sposób nie zgodzić się z poglądami ambasadora Raitera. W swojej ocenie wychodzi naprzeciw współczesnym wyzwaniom w zakresie bezpieczeństwa. Warto docenić, że Janusz Raiter w swoich sądach wyznacza nową rolę dla Niemiec, która wzmacnia bezpieczeństwo Polski. Ta opinia powinna zostać wzięta pod uwagę przy kształtowaniu polityki zagranicznej wobec Republiki Federalnej Niemiec.
W sprawie reparacji wojennych, które są jedną z kwestii spornych we wzajemnych relacjach warto zaprezentować stanowisko Andrzeja Byrta byłego ambasadora Polski w Niemczech. Wyraził pogląd, że wypłata reparacji służyłaby poprawie stosunków polsko-niemieckich. Podkreślił również, że Niemcy nie wymierzyli sprawiedliwości nazistowskim zbrodniarzom. Zaznaczył, że są to fakty, które narody polski i niemiecki powinny przyjąć do wiadomości. W swoim wystąpieniu przyznał, że wypłata rekompensaty za wszystkie krzywdy wyrządzone przez Niemców narodom Europy jest nie realna .
Mimo, że skala polskich strat materialnych i ludzkich jest ogromna należy zgodzić się z ambasadorem Byrtem.
3.Ocena stosunków polsko niemieckich
Polska dyplomacja powinna zabiegać, aby bardzo dobre stosunki z Niemcami były priorytetem polskiej polityki zagranicznej. Powinno tak, być bez względu na barwy polityczne ekip, które sprawują władze. W stosunkach z Niemcami warto postawić na gospodarkę, a trudne kwestie historyczne warto zostawić historykom. Wszystkie elity polityczne powinny wziąć pod uwagę, że Niemcy są pierwszym partnerem handlowym Polski. Warto zauważyć, że dla rozwoju obustronnych relacji zamknąć trudną kwestię reperacji za zniszczenia podczas Drugiej Wojny Światowej.
Jednocześnie należy ostatecznie uznać granice między dwoma państwami. Roszczenia wypędzonych nie służą dobrej atmosferze we wzajemnych stosunkach. Obecna i kolejne ekipy rządowe powinny dołożyć wszelkich starań, aby młodzież z obydwu państwa mogła uczyć się spotykać na wymianach.
Wymiany młodzieżowe są okazją do poznania kultury, historii oraz języka. Rządzący nie powinny również zapominać, że Niemcy były naszym największym orędownikiem przy wejściu Polski do Unii Europejskiej.
W obliczu inwazji Rosji na Ukrainę Polska powinna współdziałać z Niemcami w obszarze bezpieczeństwa. Partnerstwo z Niemcami jest niezbędne dla bezpieczeństwa obecnych i przyszłych pokoleń. Polska w stosunkach z Niemcami powinna wykazywać się pragmatyzmem, a nie emocjami.
Wzorem dla naszych relacji z Niemcami powinny być stosunki między Republiką Federalną Niemiec oraz Republiką Francuską.
Bibliografia
Artykuły naukowe
A. Trzcińska-Polus, Trzydzieści lat stosunków polsko-niemieckich w cieniu historii (1990-2020) w: Krakowskie Studia Międzynarodowe XVII: 2020 nr 2.
R. Jakimowicz, Zarys polsko-niemieckich stosunków politycznych w latach 1990-2019, w: Krakowskie Studia Małopolskie 2020, nr.1(25).
M. M. Kosman, Polsko-niemieckie stosunki polityczne na przestrzeni trzech dekad po zjednoczeniu Niemiec-główne zagadnienia w: Krakowskie Studia Międzynarodowe XVII:2020 nr.2.
Prace naukowe
A. Skiba, Polsko-niemieckie stosunki polityczne i gospodarcze w latach 1989-2005, Gdańsk 2023.
Strony internetowe
https://www.isp.org.pl/uploads/drive/oldfiles/444800720974767001251713474.pdf
https://www.rp.pl/dyplomacja/art43810721-janusz-reiter-byly-ambasador-polski-w-usa-i-niemczech-niemcom-powinno-zalezec-na-wspolpracy-z-polska.
https://www.fakt.pl/polityka/reparacje-od-niemiec-byly-ambasador-polski-w-berlinie-o-zaplacie-od-niemiec/tkd6qhl.
