16/05/2026
Dziś Jaroslav Flegr— profesor Uniwersytetu Karola w Pradze, kolega Pani Prezes i dr O., a zarazem jedna z najbardziej fascynujących i niepokojąco oryginalnych postaci współczesnej biologii ewolucyjnej i parazytologii kończy 68 lat.
Naukowiec, którego jedni uważają za ekscentryka, inni za ryzykanta, a jeszcze inni za człowieka, który jako pierwszy naprawdę potraktował toksoplazmozę poważnie.
I być może właśnie dlatego miał rację.
W 1990 roku Flegr odkrył, że sam jest zakażony Toxoplasma gondii— pasożytem rozmnażającym się w organizmach kotów.
Dla większości ludzi byłaby to jedynie nieprzyjemna informacja medyczna.
Dla niego stała się początkiem jednej z najbardziej niezwykłych hipotez współczesnej biologii zachowania.
Zafascynowało go bowiem coś znacznie bardziej niepokojącego niż sama infekcja: sposób, w jaki pasożyt manipuluje mózgiem swoich gospodarzy.
Kiedy Toxoplasma gondii zaraża mysz, zmienia jej zachowanie.
Gryzoń staje się bardziej impulsywny, mniej ostrożny i bardziej skłonny do ryzyka.
Co jeszcze dziwniejsze— przestaje odczuwać lęk przed kotem.
Wręcz przeciwnie.
Zapach kociego moczu zaczyna działać na jego układ nerwowy niemal atrakcyjnie.
Z perspektywy pasożyta to rozwiązanie ewolucyjnie genialne.
Mysz zostaje zjedzona.
Pasożyt zaraża kota.
Cykl życiowy zostaje zamknięty.
I wtedy Flegr zadał pytanie, którego większość ludzi wolałaby sobie nigdy nie zadawać:
„A jeśli Toxoplasma gondii wpływa również na ludzki umysł?”
Koledzy uznali, że oszalał.
On postanowił to zbadać.
Później wspominał, że zdarzało mu się przechodzić przez ulicę w sposób irracjonalnie ryzykowny— ignorując nadjeżdżające samochody, jakby instynkt samozachowawczy działał u niego z lekkim opóźnieniem
Badania zaczęły przynosić niepokojące wyniki.
Osoby zakażone toksoplazmozą miały wolniejszy czas reakcji, większą skłonność do zachowań ryzykownych i wyższe ryzyko wypadków komunikacyjnych.
Niektóre analizy sugerowały również możliwe związki z zaburzeniami psychicznymi, w tym chorobą dwubiegunową i schizofrenią.
Biologia nagle przestała być wyłącznie opowieścią o genach i organach.
Stała się historią o tym, że organizm może nie być całkowicie „nasz”.
I właśnie to czyni Flegra tak niezwykłym.
Nie dlatego, że miał kontrowersyjne hipotezy.
Nauka zna tysiące ludzi z kontrowersyjnymi hipotezami.
Ale dlatego, że miał odwagę potraktować własne zachowania jako potencjalny efekt działania pasożyta.
To intelektualnie bardzo niewygodne.
Bo współczesny człowiek lubi wierzyć, że jego decyzje są w pełni autonomiczne, racjonalne i świadome.
Flegr przypominał, że ewolucja nigdy nie obiecywała nam wolności.
Obiecywała jedynie skuteczność biologiczną.
A czasem nasze emocje, impulsy i decyzje mogą być bardziej efektem neurochemii, mikroorganizmów i ewolucyjnych kompromisów niż romantycznej idei „wolnej woli”.
To zresztą jedna z najbardziej brutalnych lekcji biologii.
Człowiek nie jest oddzielony od natury.
Człowiek jest ekosystemem.
Nosimy w sobie biliony organizmów, które współtworzą odporność, metabolizm, emocje, a być może nawet część naszych zachowań.
Granica między „mną” a „organizmem, który właśnie optymalizuje własny cykl życiowy” okazuje się momentami zaskakująco cienka.
Nic więc dziwnego, że Flegr przez lata budził sceptycyzm.
Nauka kocha nowe idee— ale zwykle dopiero wtedy, gdy przestają brzmieć absurdalnie.
W 2014 roku wraz ze współpracownikami otrzymał nawet Nagrodę Ig Nobla za badania dotyczące wpływu posiadania kota na psychikę człowieka.
I jest w tym coś biologicznie pięknego.
Bo granica między szaloną hipotezą a wielkim odkryciem bardzo często przebiega dokładnie tam, gdzie większość ludzi przestaje zadawać pytania.
Jaroslav jest naukowcem, który miał odwagę potraktować własne dziwactwa nie jako cechę charakteru, lecz jako problem badawczy.
W epoce uproszczeń, algorytmicznego hałasu i biologicznego narcyzmu to niemal cecha zagrożona wyginięciem.
Sto let, Jardo.
Ať tě dál evoluce nechává pozorovat ji z první řady.
Publikacje dotyczące Toxoplasma gondii – Jaroslav Flegr – APA 7
Flegr, J., Latifi, A., & Kaňková, Š. (2026). From infection to anxiety: A sequential model linking latent toxoplasmosis to psychological distress via health and stress. Scandinavian Journal of Psychology, 0, 1–18.
Latifi, A., & Flegr, J. (2025). Beyond latency: Chronic Toxoplasma infection and its unveiled behavioral and clinical manifestations: A 30-year research perspective. Biomedicines, 13(7), 1731.
Flegr, J. (2025). Thirty years of studying latent toxoplasmosis: Behavioural, physiological, and health insights. Folia Parasitologica, 72, 005.
Latifi, A., Flegr, J., & Kaňková, Š. (2025). Re-assessing host manipulation in Toxoplasma: The underexplored role of s*xual transmission—evidence, mechanisms, implications. Folia Parasitologica, 72, 015.
Flegr, J., Chvátalová, V., Příplatová, L., Tureček, P., Kodym, P., Šebánková, B., & Kaňková, Š. (2024). Cognitive effects of Toxoplasma and CMV infections: A cross-sectional study of 557 young adults considering modulation by s*x and Rh factor. Pathogens, 13, 363.
Latifi, A., & Flegr, J. (2024). Toxoplasma infection. In T. K. Shackelford (Ed.), Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior. Springer.
Flegr, J., Hlaváčová, J., & Toman, J. (2023). Parasitic manipulation or side effects? The effects of past Toxoplasma and Borrelia infections on human personality and cognitive performance are not mediated by impaired health. Folia Parasitologica, 70, 020.
Tong, W. H., Hlaváčová, J., Abdulai-Saiku, S., Kaňková, Š., Flegr, J., & Vyas, A. (2022). Presence of Toxoplasma gondii tissue cysts in human semen: Toxoplasmosis as a potential s*xually transmissible infection. Journal of Infection.
Flegr, J. (2021). Toxoplasmosis is a risk factor for acquiring SARS-CoV-2 infection and a severe course of COVID-19 disease in the Czech and Slovak population: A preregistered exploratory internet cross-sectional study. Parasites & Vectors, 14, 508.
Hlaváčová, J., Flegr, J., Fiurašková, K., & Kaňková, Š. (2021). Relationship between latent toxoplasmosis and depression in clients of a center for assisted reproduction. Pathogens, 10, 1052.
Kaňková, Š., Bičíková, M., Máčová, L., Hlaváčová, J., Sýkorová, K., Jandová, D., & Flegr, J. (2021). Latent toxoplasmosis and vitamin D concentration in human: Three observational studies. Folia Parasitologica, 68, 005.
Flegr, J., & Horáček, J. (2020). Negative effects of latent toxoplasmosis on mental health. Frontiers in Psychiatry, 10, 1012.
Kaňková, Š., Hlaváčová, J., & Flegr, J. (2020). Oral s*x: A new, and possibly the most dangerous, route of toxoplasmosis transmission. Medical Hypotheses, 141, 109725.
Flegr, J. (2015). Host manipulation by Toxoplasma gondii. In H. Mehlhorn (Ed.), Host manipulations by parasites and viruses. Springer.
Flegr, J. (2015). Neurological and neuropsychiatric consequences of chronic Toxoplasma infection. Clinical Microbiology Reports, 2(4).
Flegr, J., Klapilova, K., & Kaňková, Š. (2014). Toxoplasmosis can be a s*xually transmitted infection with serious clinical consequences. Medical Hypotheses, 83, 286–289.
Flegr, J., Prandota, J., Sovičková, M., & Israili, Z. H. (2014). Toxoplasmosis—A global threat. Correlation of latent toxoplasmosis with specific disease burden in a set of 88 countries. PLoS ONE, 9(3), e90203.
Flegr, J. (2013). How and why Toxoplasma makes us crazy. Trends in Parasitology, 29, 156–163.
Flegr, J. (2013). Influence of latent Toxoplasma infection on the human personality, physiology, and morphology: The Toxoplasma-human model in studying the manipulation hypothesis—Pros and cons. Journal of Experimental Biology, 216, 127–133.
Flegr, J., Zitková, Š., Kodym, P., & Frynta, D. (1996). Induction of changes in human behaviour by the parasitic protozoan Toxoplasma gondii. Parasitology, 113, 49–54.
