21/03/2026
โรคลำไส้แปรปรวน โรคที่ทำให้รู้ว่าสุขภาพจิตส่งผลต่อลำไส้จริงๆ
อารมณ์เครียด เป็นของอยู่คู่กับมนุษย์ เพราะสิ่งรอบตัวเกือบทั้งหมดย่อมไม่พอใจเรา หรืออาจจะสร้างอันตรายให้กับเรา ทำให้สมองแปลงเป็นความเครียดได้เสมอ แต่การเครียดทำให้เราเปลี่ยนแปลง แล้ววางแผน เพื่อรับมือกับสิ่งนั้นในอนาคตต่อไป
แต่ในบริบทที่กำลังจะพูดจุดนี้คือ เครียดเรื้อรัง (Chronic stress) ที่เราไม่สามารถกำจัดตัวกระตุ้นได้ และส่งผลต่อชีวิตประจำวันแบบเรื้อรัง นำไปสู่การที่ร่างกายเปิดโหมดสู้กับเครียดตลอดเวลา เช่น adrenaline หลั่งตลอด, cortisol หลั่งตลอด
วันแล้ววันเล่า จนวงจรสมองอาจเปลี่ยนไป (Brain reorganization) เปลี่ยนแปลงสารสื่อประสาท และนำไปสู่โรคต่างๆ เช่น โรคซึมเศร้า โรควิตกกังวล
แต่มันไม่ได้จบแค่ระบบประสาทในสมองไง
มันส่งผลถึงระบบประสาทที่เชื่อมระหว่างสมองกับลำไส้ด้วย
ปกติแล้วสมองจะมีการติดต่อกับระบบประสาทที่ผนังลำไส้เสมอ (Enteric nervous system: ENS) โดยสมองควบคุมภาพของการเคลื่อนไหวลำไส้ และลำไส้เองก็รับข้อมูลจากผิวสัมผัส, สัญญาณจากแบคทีเรียในลำไส้ ส่งย้อนกลับไปยังสมอง
เราจะเรียกการติดต่อสื่อสารนี้ว่า Brain - Gut Axis
ผลจากการที่มีความเครียดเรื้อรัง จะทำให้สัญญาณจากระบบประสาทอัตโนวัติทำงานผิดปกติไป ส่งผลให้ระบบประสาท ENS สร้างสัญญาณไฟฟ้ามากไปหรือน้อยไปได้ ทำให้การเคลื่อนไหวลำไส้ที่ผิดปกติ
▪️อาจจะเร็วไปจนดูดซึมสารน้ำไม่ทันจนถ่ายเหลว บีบแรงจนปวดท้อง
▪️อาจจะช้าไปจนดูดซึมสารน้ำจนอุจจาระแห้ง ท้องผูก สะสมแก๊สมาขึ้น ปวดท้องเช่นกัน
และขณะเดียวกัน สมองที่รับความเครียดหนักๆ บางครั้งจะมีการปรับให้ไวต่อประสาทสัมผัสมากขึ้น อย่างถ้ากรณีคนที่เป็น พานิกจะชัดมากคือไวต่อเสียง
ในกรณีโรคลำไส้แปรปรวน สมองจะไหวต่อการรับรู้ในระบบทางเดินอาหารมากขึ้น เรียกภาวะนี้ว่า Visceral hypersensitivity
ทำให้ผลจากการที่ลำไส้บีบตัวผิดปกติ ยิ่งทำให้ปวดมากขึ้น ปวดแบบทรมาน
และที่จะพูดในวันนี้คือ โรคลำไส้แปรปรวนค่ะ (Irritable bowel syndrome: IBS)
ที่คนเป็นจะมาด้วยอาการปวดท้อง/รู้สึกไม่สบายท้องเรื้อรัง บางคนถ่ายเหลวเด่น (IBS-D) บางคนท้องผูกเรื้อรัง (IBS-C) บางคนก็สลับไปสลับมา (IBS-M) ซึ่งตรงนี้จะมีเกณฑ์การวินิจฉัยอยู่ค่ะโดยแพทย์
ยิ่งไปกว่านั้นพบว่า คนที่เป็นโรคลำไส้แปรปรวน มักจะมีแบคทีเรียนลำไส้เปลี่ยนชนิด (Dysbiosis) ซึ่งอาจจะเป็นเหตุร่วมแรก หรือเป็นผลมาจากการเคลื่อนไหวลำไส้ผิดปกติก็ได้
กล่าวคือจะมีแบคทีเรียตัวดีๆ ที่สร้างกรดไขมันสายสั้น (Bacteroidetes) มีจำนวนลดลง แต่เพิ่มแบคทีเรียตัวสร้างสารอักเสบ (Firmicutes) จำนวนมากขึ้น
ผลคือทำให้ผนังลำไส้อ่อนแอลง เพราะขาดสารบำรุงอย่างกรดไขมันสายสั้น และได้รับสารก่ออักเสบ (LPS) ตลอด ทำให้ในที่สุดสารก่ออักเสบเหล่านี้ แพร่เข้าสู่ผนังได้มากขึ้น ยิ่งรบกวนการทำงานของระบบประสาท ENS ที่ผนังลำไส้
ก็ยิ่งเสริมกลไกการเคลื่อนไหวผิดปกติ และการปวดขึ้นไปอีก
แต่ไม่ใช่ว่าคนเครียดเรื้อรัง ทุกคนจะต้องเป็นนะคะ ส่วนใหญ่มักจะมีปัจจัยอื่นร่วมด้วย เสริมกันจนสุดท้ายระบบ ENS ผิดปกติ ไม่ว่าจะเป็น พันธุกรรม, การกินที่รับพลังงานเกินติดต่อกัน กินไฟเบอร์น้อย
ในคนที่มีภาวะทางจิตเวชอยู่แล้ว โดยเฉพาะซึมเศร้า เพิ่มโอกาสการพบร่วมด้วย เพราะปัจจัยเสี่ยงของซึมเศร้า มันก็เป็นปัจจัยเสี่ยงของโรคลำไส้แปรปรวนด้วยหลายอันเลย
ดังนั้นย้ำอีกทีว่า เครียดมันไม่ใช่สิ่งที่อยู่ในสมอง ในที่สุดมันปรากฎในรูปอาการทางกายภาพที่จับต้องได้ เป็นจริงๆ ปวดจริงๆ ถ่ายผิดปกติจริงๆ
อย่าลืมดูแลรักษาสุขภาพจิตนะคะ
คนแต่ละคนเจออะไรมาไม่เหมือนกัน
เครียดมากน้อยไม่เท่ากัน
หลายครั้งเราต้องมีคนช่วยค่ะ หนึ่งในคนนั้นคือจิตแพทย์นะคะ
แต่กรณีถ้าเริ่มมีอาการปวดท้องเรื้อรัง มีถ่ายผิดปกติแล้ว ไปพบอายุรแพทย์ก่อนนะคะ เพื่อดูว่าใช่ IBS จริงๆ รึเปล่า หรือเป็นโรคอื่น
