26/07/2026
အသက်(၁၄)နှစ် ကနေ (၁၇)နှစ်ကြား ကလေးရှိတဲ့ မိဘတွေဖတ်ဖို့ပါ
“အစားအသောက်ဟာ စွဲလမ်းစေနိုင်သလား?”
Ultra-Processed Food နဲ့ Consumer Psychology
“ချောကလက်တွေ့ရင် မစားပဲမနေနိုင်ဘူး…”
“အာလူးကြော်တစ်ထုပ်ဖွင့်လိုက်ရင် တစ်ထုပ်လုံးကုန်မှရပ်ချင်တယ်…”
“Stress ဖြစ်ရင် အချို၊ အငန်၊ အဆီများတဲ့ သွားရေစာတွေ ပိုစားချင်လာတယ်…”
American Psychological Association ရဲ့ Speaking of Psychology podcast မှာ University of Michigan မှ Psychology Professor Ashley Gearhardt, PhD က highly processed / ultra-processed food တွေဟာ လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ reward system ကို အရက်၊ ဆေးလိပ် စတဲ့ addictive substances တွေနဲ့ ဆင်တူတဲ့ပုံစံနဲ့ လှုံ့ဆော်နိုင်ကြောင်း ပြောထားပါတယ်။ သူမဟာ addictive eating behavior ကို တိုင်းတာဖို့ Yale Food Addiction Scale ကို ဖန်တီးခဲ့သူလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
Ultra-Processed Food ဆိုတာဘာလဲ?
Ultra-processed food ဆိုတာ သာမန်အိမ်ချက်အစားအစာလို မဟုတ်တော့ဘဲ ingredient list ကြည့်လိုက်ရင် “အစားအစာ” ထက် “chemical science experiment” လိုဖြစ်နေတဲ့ industrial food products တွေကို ဆိုလိုပါတယ်။ Dr. Gearhardt ရဲ့ရှင်းပြချက်အရ စားသောက်ကုန်စျေးကွက်ဟာ လူတွေ “ထပ်စားချင်၊ ထပ်ဝယ်ချင်၊ ထပ်လိုချင်” အောင် bliss point တွေကို trigger လုပ်နိုင်တဲ့ product design တွေမှာ အလွန်ကျွမ်းကျင်လာတယ်လို့ ဆိုထားပါတယ်။
အထူးသဖြင့်—
refined carbohydrates + added fats + salt + flavor cues
တွေ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါမှာ ဦးနှောက်က “ဒါက reward ပေးတဲ့အရာ” လို့ ခံစားပြီး ထပ်ခါထပ်ခါစားချင်လာနိုင်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ကျန်းမာရေးနဲ့ညီညွတ်တဲ့ ပဲအမျိုးမျိုး၊ အသီးအနှံ၊ အရွက်စိမ်းတွေထက် packaged snack, frozen pizza, sweet bakery, chips, sugary drink, fast food တွေကို ရပ်ရခက်တာဟာ “အရသာကြိုက်လို့” တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ brain reward mechanism နဲ့လည်း ဆက်စပ်နိုင်ပါတယ်။
Food Addiction နဲ့ အစားကြိုက်တာ ဘာကွာလဲ?
အစားအစာတစ်ခုကို ကြိုက်တာနဲ့ “food addiction” ဖြစ်တာ မတူပါဘူး။
Dr. Gearhardt က addiction ကို DSM diagnostic criteria နဲ့ချိတ်ဆက်ပြီး highly processed foods တွေမှာ အောက်ပါလက္ခဏာတွေရှိနိုင်ကြောင်းရှင်းပြပါတယ်—
- စားသုံးတဲ့ပမာဏကို ထိန်းချုပ်မရခြင်း
- စိတ်ရောလူရောထိခိုက်နေတာကိုသိပေမယ့် ဆက်စားနေခြင်း
- အစာစားလိုစိတ်အမြဲဖြစ်နေခြင်း
- အလုပ်၊ ကျန်းမာရေး၊ social life, focus စတာတွေကို ထိခိုက်လာခြင်း
အဓိကက “စားချင်တာ” မဟုတ်ပါဘူး။ မစားသင့်မှန်းသိပေမယ့် ထိန်းချုပ်ရခက်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
Research Data တွေအရ ဘယ်လောက်များလဲ?
Yale Food Addiction Scale ကို 2009 ခုနှစ်မှာ ဖန်တီးခဲ့ပြီး highly processed foods စားသုံးမှုအပေါ် addictive profile ရှိ/မရှိ တိုင်းတာနိုင်အောင် အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။ Meta-analysis တစ်ခုအရ food addiction profile ရှိနိုင်သူများမှာ—
အရွယ်ရောက်ပြီးလူကြီးတွေထဲမှာ ခန့်မှန်းအားဖြင့် 14%
၁၄-၁၇ နှစ်ကြားကလေးလူငယ်တွေထဲမှာ ခန့်မှန်းအားဖြင့် 12%
ရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒီအချက်က အရေးကြီးပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကလေးတွေဟ အရက်၊ ဆေးလိပ်၊ ဆေးခြောက် စတာတွေကို အများအားဖြင့် လူပျိုဘော်ဝင်တဲ့အသက်ရောက်မှ ထိတွေ့ကြပေမယ့် highly processed foods တွေကိုတော့ ငယ်ငယ်ကတည်းက နေ့စဉ်ထိတွေ့နေကြလို့ပါ။
ကလေးတွေမှာ ဘာကြောင့် ပိုစိုးရိမ်စရာလဲ?
Dr. Gearhardt က ဦးနှောက်ဟာ ငယ်ရွယ်စဉ်မှာ ပိုနုနယ်ကြောင်း၊ addictive substance တွေနဲ့ ငယ်စဉ်ကတည်းက ထိတွေ့လေလေ နောက်ပိုင်းပြဿနာဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများနိုင်ကြောင်း ရှင်းပြထားပါတယ်။ ကလေးတွေကို food industry က aggressive marketing လုပ်နေခြင်း၊ အစားအစာကို reward, pleasure, emotion regulation အဖြစ် ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက ချိတ်ဆက်ပေးနေခြင်းတွေက စိုးရိမ်စရာဖြစ်ပါတယ်။
အစားအစာဟာ calories ပဲမဟုတ်တော့ပါဘူး။
ကလေးတစ်ယောက်အတွက်—
- စိတ်ညစ်ရင် စိတ်ထွက်ပေါက်
- ဆုအဖြစ်ချီးမြှင့်ခံရတဲ့အရာ
- ပျော်ရွှင်မှုကိုပေးနိုင်တဲ့အရာ
screen time / advertising / cartoon character နဲ့ချိတ်ထားတဲ့အရာ
ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
ဒါက Consumer Behavior နဲ့ Food Marketing အတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့အချက်ပါ။
Highly Processed Food ဖြတ်တဲ့အခါ အရက်ဖြတ်သလို/ မူးယစ်ဆေးဖြတ်သလို ခံစားရခက်နိုင်လား?
Dr. Gearhardt ရဲ့ lab research အရ highly processed foods ကို လျှော့စားတဲ့သူတွေထဲမှာ preliminary evidence အနေဖြင့် withdrawal-like symptoms တွေ တွေ့ရှိထားပါတယ်။ ဥပမာ— စိတ်ဆတ်ခြင်း၊ ပိုဆာလောင်ခြင်း၊ စိတ်ဓါတ်ကျခြင်း၊ အာရုံမစိုက်နိုင်ခြင်း၊ အိပ်မပျော်ခြင်းစတာတွေ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ အချို့လေ့လာမှုတွေမှာ လျှော့စားပြီး 3–5 ရက်အတွင်း အခက်ခဲဆုံးဖြစ်နိုင်ပြီး အချိန်ကြာလာတာနဲ့ သက်သာလာနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးထားပါတယ်။
ဒီအချက်က လူတွေ diet change လုပ်ရာမှာ ဘာကြောင့် မအောင်မြင်ကြတာလဲဆိုတာကို နားလည်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။
Consumer Behavior အမြင်နဲ့ကြည့်ရင်
Highly processed food တွေဟာ စားသုံးသူတွေကို အောက်ပါ psychological mechanisms တွေနဲ့ ဆွဲဆောင်နိုင်ပါတယ်။
1. Reward System Activation
အချို၊ အငန်၊ အဆီ၊ texture, aroma, crunchiness စတာတွေက ဦးနှောက်ကို reward signal ပေးနိုင်ပါတယ်။
2. Cue-Triggered Craving
TV ad, TikTok video, package color, smell, time of day, friend recommendation စတာတွေက craving ကို trigger လုပ်နိုင်ပါတယ်။
3. Present Bias
ယခုချက်ချင်းရတဲ့ pleasure ကို အနာဂတ်ကျန်းမာရေးထက် ပိုအရေးကြီးသလိုခံစားနိုင်ပါတယ်။
4. Habit Loop
Cue → craving → consumption → reward → repetition
ဆိုတဲ့ habit loop ထဲဝင်သွားနိုင်ပါတယ်။
5. Emotional Regulation
Stress, boredom, sadness, tiredness တွေကို food နဲ့ regulate လုပ်လာတဲ့အခါ “စားချင်တာ” ထက် “စိတ်ခံစားမှုကို ဖြေရှင်းနည်း” ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။
Advertising နဲ့ Food Marketing အတွက် သင်ခန်းစာ
ဒီ topic က Food Marketer တွေ၊ SME Food Producers တွေ၊ Influencer တွေ၊ Product Managers တွေအတွက် အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
Food advertising ဟာ “အရသာရှိတယ်၊ စားချင်စရာကောင်းတယ်” လို့ပဲ မကြော်ငြာသင့်တော့ပါဘူး။ အထူးသဖြင့် ကလေး၊ လူငယ်၊ health-conscious consumer တွေကို target လုပ်တဲ့အခါမှာ—
- misleading health claims မလုပ်သင့်ပါ
- ကလေးသူငယ်စျေးကွက်ကိုရည်ရွယ်ပြီး aggressive marketing မလုပ်သင့်ပါ
- “စားလို့မရပ်နိုင်ဘူး၊ မရပ်ချင်တော့ဘူး” ဆိုတဲ့ message ကို အထိန်းအကွပ်မဲ့ မကြေငြာသင့်ပါ
- portion size, sugar, salt, fat, ingredient transparency ကို တာဝန်ယူသင့်ပါတယ်
- consumer food literacy တိုးအောင် ကူညီသင့်ပါတယ်
Dr. Gearhardt ကလည်း highly processed food environment ကို individual willpower တစ်ခုတည်းနဲ့ ဖြေရှင်းလို့မရဘဲ broader food environment, advertising regulation, public policy တို့လိုအပ်ကြောင်း ဆွေးနွေးထားပါတယ်။
မိဘတွေအတွက်လက်တွေ့ကျတဲ့အမြင်
မိဘများအတွက်လည်း အရေးကြီးတဲ့အမြင်တစ်ခုပါပါတယ်။ အစွန်းရောက် “လုံးဝမစားရ” ဆိုတာလည်း မကောင်းနိုင်သလို “အချိန်မရွေး၊ အတိုင်းအတာမရှိစား” ဆိုတာလည်း မကောင်းနိုင်ပါဘူး။ Dr. Gearhardt က မိသားစုတိုင်းအတွက် တူညီတဲ့အဖြေတစ်ခုတည်း မရှိနိုင်ကြောင်း၊ majority of diet ကို real food / actual food ဖြစ်အောင်လုပ်ပြီး highly processed foods ကို status quo မဖြစ်အောင် ထိန်းသင့်ကြောင်း ပြောထားပါတယ်။
မြန်မာမိဘတွေအတွက်လည်း အရေးကြီးတာက—
ကလေးကို “မစားနဲ့” လို့တားတာထက် “ဘာကြောင့် စားချင်လာတာလဲ၊ ဘာအစားအစာက ခန္ဓာကိုယ်ကို တကယ်အကျိုးပြုလဲ၊ package နောက်က label ကို ဘယ်လိုဖတ်ရမလဲ” ဆိုတာကို သင်ပေးဖို့ပါ။
အနှစ်ချုပ်ရရင်
Food addiction ဆိုတာ “အစားကြီးတာ” လို့ လွယ်လွယ်မမြင်သင့်ပါဘူး။အချို့ highly processed foods တွေဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ reward system, craving, habit, emotion regulation နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး လူတချို့အတွက် ထိန်းချုပ်ရခက်တဲ့စားသုံးမှုပုံစံ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
စားသုံးသူဘက်ကလည်း—
- food label ဖတ်တတ်ဖို့
- ultra-processed food ကို နားလည်ဖို့
- craving နဲ့ hunger ကို ခွဲသိဖို့
- kids’ food advertising ကို သတိထားဖို့
- Real food ကို daily default ဖြစ်အောင်လုပ်ဖို့
လိုပါတယ်။
Food business တွေဘက်ကလည်း—
- အရသာကောင်းအောင်လုပ်တာနဲ့ မပြီးပါ
- consumer brain ကို exploit မလုပ်သင့်ပါ
- ethical food marketing လိုပါတယ်
- food safety, nutrition transparency, responsible advertising က
- brand trust ရဲ့အခြေခံဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်
စားသုံးသူတွေ စားချင်လာအောင် ကြော်ငြာတတ်တာဟာ marketing skill ဖြစ်နိုင်ပေမယ့်၊ စားသုံးသူတွေ ပိုမိုသိရှိပြီး ပိုမိုကျန်းမာတဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်အောင် ကူညီတာက responsible food marketing ဖြစ်ပါတယ်။
University of Michigan မှ Psychology Professor Dr. Ashley Gearhardt ကိုကျေးဇူးတင်ပါတယ်
Wunna Kyaw
Student Member- American Psychological Association
