31/07/2026
BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH: BÁC SĨ DỞ MỚI HAY THAN NGHÈO⁉️
6:30 sáng
Hành lang bệnh viện công vẫn còn vương mùi sát khuẩn. Một bác sĩ bước ra từ phòng trực, gương mặt mệt mỏi, mắt thâm quầng, và trang phục blouse nhăn nhúm sau một đêm gần như không chợp mắt. Mùa mưa, bệnh hô hấp và các bệnh truyền nhiễm ập vào, liên tục có 4 ca nặng khiến anh và đội ngũ trực không có thời gian nghỉ ngơi.
Khi vừa tháo găng tay, điện thoại rung lên:
“Anh tối nay có thể qua phòng khám tư trực thêm không? Giá như cũ, một triệu rưỡi một đêm nhé anh”.
Người bác sĩ mở ứng dụng ngân hàng, nhìn dãy số quen thuộc từ ba năm qua, chưa bao giờ vượt quá 8 con số, đến mức anh không còn cảm giác hụt hẫng nữa.
“Ừ, để chiều ra ca rồi anh ghé.”
Bốn tiếng nữa. Thêm một khoản nhỏ để trang trải tiền sữa, tiền điện. Và lại… mất đi vài giờ ngủ, khoản tín dụng thời gian mà anh đã nợ chính mình từ rất lâu.
_____
Thế hệ 8x, 9x có lẽ còn nhớ trong sách Địa lý từ lớp 3 đến 12, Việt Nam luôn được nhắc đến như một quốc gia có lợi thế “nhân công dồi dào, giá rẻ”. Sau khi Đổi mới 1986, đúng là nhờ chi phí lao động thấp mà đất nước đã thu hút được nhiều vốn đầu tư nước ngoài. Từ một quốc gia nghèo khó, Việt Nam vươn lên trở thành “công xưởng mới” của khu vực.
Tuy nhiên, chính điểm mạnh này cũng trở thành cái bẫy. Khi nền kinh tế phát triển hơn, lương công nhân cần phải tăng để đáp ứng mức sống tối thiểu. Nhưng đồng thời, giá sinh hoạt, nhà cửa, y tế và giáo dục cũng tăng theo, khiến cho phần dư trong thu nhập nhanh chóng bị thu hẹp. Kết quả là người lao động có thu nhập cao hơn nhưng cuộc sống vẫn cứ chật vật.
Đối với doanh nghiệp, chi phí nhân công không còn rẻ như trước, trong khi công nhân vẫn làm việc theo cách cũ, ít được nâng cao kỹ năng hoặc hỗ trợ công nghệ để tạo ra giá trị lớn hơn. Hệ quả là nền kinh tế rơi vào thế “lưng chừng”… không còn nghèo như trước nhưng cũng chưa đủ sức để vươn lên thành nhà giàu.
Giống như việc đứng giữa một con dốc, mãi không leo lên được!
Vậy là… ta làm nhiều hơn nhưng thu nhập không tăng tương xứng với chất lượng, chỉ tăng theo số giờ làm việc. Đây chính là vòng luẩn quẩn khiến Việt Nam khó khăn trong việc thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.
_____
Ngành y tế ít khi được đề cập trong các phân tích kinh tế hay cụ thể là “Bẫy thu nhập trung bình” nhưng thực tế lại thể hiện rất rõ nét cách quy luật này vận hành.
Hiện nay, lương cơ bản trong hệ thống công lập chưa tương xứng với thời gian đào tạo và áp lực đặc thù của nghề. Để cải thiện cuộc sống, các bác sĩ không còn cách nào khác ngoài việc đánh đổi thời gian của bản thân, làm thêm tại phòng khám, tham gia khám dịch vụ, khám ngoài giờ, khám sức khỏe và thậm chí làm nội dung như BOX Y Khoa (1 bài viết fb cho 4-5 đô)
Dù thu nhập có vẻ cao hơn nhưng chủ yếu là nhờ thời gian làm việc gấp đôi, từ 12-16 tiếng mỗi ngày, thay vì giá trị chuyên môn được trả xứng đáng hay từ hệ thống giúp tăng giá trị cho mỗi giờ làm việc của bác sĩ.
Hệ lụy thì ai trong nghề cũng dễ dàng nhận thấy… Nhân viên y tế kiệt sức, mất ngủ, chất lượng công việc khó giữ ổn định, sai sót dễ xảy ra. Số lượng thí sinh thi vào ngành y khoa từ hơn 300 nghìn (2024) đã giảm xuống chưa đến 1/6, điểm chuẩn giảm đến đau lòng. Nhân lực giỏi đang cân nhắc rời bỏ hệ thống công, thậm chí bỏ cả quốc gia để sang Ức, Đức, Nhật làm điều dưỡng, bác sĩ sang Mỹ, sang châu Âu.
Dính bẫy! Vòng lặp lại bắt đầu…
Càng thiếu năng suất, thu nhập càng thấp, thì càng phải làm nhiều hơn, càng làm nhiều thì càng ít thời gian để học tập và nghiên cứu (những thứ vốn là nền tảng và công cụ gia tăng thu nhập)… Lại thiếu năng suất…
Để thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình” trong ngành y tế, có lẽ không chỉ cần kêu gọi nhân viên y tế làm thêm giờ hay chấp nhận hy sinh, mà còn cần một cách tiếp cận mới và đúng vấn đề:
1. Chúng ta cần đẩy mạnh số hóa toàn diện, từ hồ sơ bệnh án đến hệ thống quản lý xét nghiệm và dược phẩm. Tuy nhiên, cần nhớ rằng, đầu tư công nghệ số phải đi kèm với hạ tầng mạng ổn định, phần mềm đồng bộ, và ngân sách đủ lớn để tránh tình trạng “nửa vời”, khiến nhân viên y tế lại phải đối mặt với thủ tục kép (vừa giấy vừa điện tử), 1 ekip 5 người gõ lạch cạch 7 người đợi máy tính.
2. Chúng ta đã thiết lập chính sách bảo vệ thời gian nghỉ và giới hạn giờ trực cho nhân viên y tế nhưng cần nhớ rằng bản chất của việc nhân viên y tế làm thêm là do thu nhập từ công việc chính chưa đủ để sống. Chứ ai mà thích làm thêm hả quý vị?
3. Chúng ta có thể đề cập đến “đào tạo liên tục” và lộ trình phát triển chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, điều đó chỉ khả thi nếu đi kèm với cơ chế tài chính bền vững: hỗ trợ học phí đào tạo, cơ hội nghiên cứu và thăng tiến công bằng và đặc biệt là một hệ thống đãi ngộ tương xứng với năng lực để nhân tài không phải rời bỏ viện công, thậm chí là rời bỏ ngành.
4. Cuối cùng, mọi nỗ lực cải cách sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu nếu không có sự thay đổi thực sự trong tư duy quản lý. Nhân viên y tế cần được công nhận như một tài sản để đầu tư phát triển, chứ không phải là gánh nặng chi phí để cắt giảm.
Thay vì tư duy “lấp chỗ trống” bằng hợp đồng ngắn hạn hay tăng ca liên tục, chúng ta cần xây dựng một hệ thống đủ sức giữ chân nhân lực lâu dài. Nói đến việc nâng cao năng lực đội ngũ sẽ trở nên vô nghĩa nếu nguồn lực phân bổ vẫn quá mỏng, dẫn đến việc họ sẽ bị mài mòn trước khi kịp nghĩ đến việc phát triển.
Khi con người được đặt ở trung tâm, thì mọi đầu tư công nghệ, cơ chế tài chính hay các chính sách nghỉ ngơi mới có nền tảng để vận hành hiệu quả.
Thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình không phải đến từ việc tăng ca, mà từ việc xã hội biết đầu tư để mỗi giờ làm việc của người lao động trở nên có giá trị hơn hôm qua, và ngày mai lại có giá trị hơn hôm nay.
Buồn quá, tối nay lại phải đi trực…
